Zespół ekspertów powołany przy Prezesie PAN proponuje radykalną reformę systemu nauki w Polsce. Ich zdaniem dalsze korekty nie wystarczą, potrzebna jest gruntowna zmiana zasad finansowania, ewaluacji i organizacji badań. Dokument „Nauka dla przyszłości. Fundament silnej Polski” to propozycja pięciofilarowej strategii, która ma przywrócić nauce należne jej miejsce w rozwoju kraju
Według autorów dokumentu, stan polskiego systemu nauki pogarsza się od lat. „Nadmiar regulacji, marnotrawstwo środków, rozproszenie odpowiedzialności” – tak diagnozują aktualną sytuację nauki w Polsce członkowie zespołu powołanego przez Prezesa Polskiej Akademii Nauk decyzją nr 2/2025 z 23 stycznia 2025 roku. Przewodniczy mu prof. Marek Figlerowicz z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN.
Choć Polska deklaruje wsparcie dla nauki, zdaniem autorów dokumentu w rzeczywistości najbardziej twórczy badacze coraz więcej czasu poświęcają nie pracy naukowej, lecz sprawozdawczości, przetargom i formalnościom. Reforma ma przywrócić nauce miejsce nie tylko jako czynnika innowacyjności, ale także fundamentu spójności społecznej i demokracji.
Ewaluacja i finansowanie: mniej punktów, więcej sensu
Pierwszym postulatem jest całkowita likwidacja obecnego systemu punktowej ewaluacji jednostek. Zamiast tego autorzy proponują dwuetapowy model ekspercki, w którym jedynie najlepsze jednostki (tzw. Grupa A) podlegałyby szczegółowej ocenie międzynarodowych zespołów. Pozostałe dzielone byłyby na Grupę B (o znaczeniu krajowym) i Grupę C (o znaczeniu lokalnym), bez konieczności biurokratycznego udziału w procesie ewaluacji.
Zespół postuluje także wprowadzenie uproszczonego systemu finansowania badań, opartego na dwóch filarach: stabilnej subwencji oraz ogólnodostępnych grantach. Proponuje również utworzenie Agencji ds. Inwestycji i Infrastruktury Badawczej, która miałaby nadzorować rozwój strategicznej aparatury i zasobów badawczych w skali krajowej.
Komercjalizacja bez iluzji
W dokumencie szczególną uwagę poświęcono słabości komercjalizacji wyników badań. Autorzy zwracają uwagę, że obecne systemy premiują bezpieczne, przewidywalne projekty, zamiast odważnych, potencjalnie przełomowych koncepcji typu „high risk-high gain”. Proponowane rozwiązanie to powołanie Agencji Komercjalizacji Badań – instytucji kierowanej przez praktyków rynku, a nie środowisko naukowe.
Agencja miałaby identyfikować obszary, w których Polska ma szansę konkurować globalnie, a także badać zdolność firm do absorpcji innowacyjności. W ramach jej działalności przewidziano dwa typy grantów: strategiczne, dla dużych projektów, oraz prorozwojowe, dla wspierania krajowych przedsiębiorstw.
Uniwersytet znowu społeczny
Ważnym wątkiem strategii jest redefinicja roli społecznej uczelni. Naukowcy postulują wsparcie inkluzywności, zielonej edukacji i demokratyzacji procesów zarządczych w szkołach wyższych. Zwracają uwagę na potrzebę zwiększenia dostępności studiów – nie tylko przez stypendia, ale także politykę mieszkaniową i dowartościowanie dydaktyki. Jak piszą: „społeczeństwo traci talenty tylko dlatego, że urodziły się w biedniejszych domach”.
Wspomniane są też protesty studenckie ostatnich lat jako sygnał braku realizacji socjalnych zobowiązań uczelni. Autorzy dokumentu zalecają m.in. powiązanie stypendiów z minimalnym wynagrodzeniem, reformę samorządów studenckich oraz wsparcie dla powstawania spółdzielni mieszkaniowych dla studentów.
Biurokracja, przetargi i inne przeszkody
Jednym z najsilniejszych postulatów raportu jest drastyczne ograniczenie biurokracji. Autorzy przekonują, że przetargi nie mają zastosowania do badań, które z definicji nie dają się zaplanować z dużym wyprzedzeniem. Proponują wyłączenie środków na badania z procedur zamówień publicznych i zwiększenie nacisku na kontrolę efektów zamiast procedur.
Krytycznie oceniono również obecny system karier akademickich, postulując jego uproszczenie, ujednolicenie i odejście od nadmiaru wymogów formalnych na rzecz oceny merytorycznej. Zaproponowano też demokratyzację wyborów rektorów i większy udział zewnętrznych członków w radach nadających stopnie naukowe.
Artykuł powstał na podstawie dokumentu „Nauka dla przyszłości. Fundament silnej Polski”, opublikowanego w czasopiśmie Nauka (2/2025).
Nauka to oficjalny kwartalnik Polskiej Akademii Nauk. Publikuje recenzowane oryginalne artykuły badawcze oraz przeglądowe ze wszystkich dziedzin nauki, a także teksty poświęcone aktualnym problemom organizacji nauki i szkolnictwa wyższego. Czasopismo adresowane jest do całego środowiska akademickiego oraz wszystkich zainteresowanych wyzwaniami współczesnej nauki i edukacji.
Pełna treść dokumentu dostępna jest na stronie: https://journals.pan.pl/dlibra/publication/154299/edition/135926/content