Zamiast palmowego i rybnego: Owadzi olej przyszłości
Olej z owadów jadalnych to nie tylko bogate źródło składników odżywczych. Jego produkcja może również wspierać zrównoważony rozwój i ochronę środowiska – pisze dla Academii dr hab. Bartosz Fotschki z Zespołu Biologicznych Funkcji Żywności Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN
Olej z owadów zawiera kwasy tłuszczowe, minerały, witaminy i związki bioaktywne, takie jak związki fenolowe o działaniu przeciwutleniającym. Może być cenną alternatywą dla olejów roślinnych i rybnych. Jednak na uwagę zasługują nie tylko jego wartości odżywcze. W porównaniu z klasycznymi praktykami rolniczymi, hodowla owadów cechuje się niższym zapotrzebowaniem na ziemię, wodę i surowce paszowe.. Oprócz korzyści środowiskowych, taki typ hodowli powoduje też znacznie niższe emisje gazów cieplarnianych, co czyni ją bardziej zrównoważoną alternatywą w dążeniu do bezpieczeństwa żywnościowego.
Olej wcale nie taki nowy
Choć w zachodnich kulturach entomofagia to nowość, ludzie jedli owady od prehistorii.
Olej pozyskuje się z jadalnych gatunków jak świerszcz domowy (Acheta domesticus), larwy mączniaka (Tenebrio molitor) i czarnej muchy (Hermetia illucens).
Gatunki te są znane ze swojej wysokiej zawartości białka i lipidów, dzięki czemu doskonale nadają się do ekstrakcji oleju. Ilość pozyskanego oleju w dużej mierze zależy od gatunku oraz metody ekstrakcji. Na przykład, wykorzystując metodę ekstrakcji nadkrytycznej dwutlenku węgla z suszonych larw czarnej muchy żołnierskiej możemy wyekstrahować od 20,18 proc. do 25,94 proc. oleju. Oznacza to, że do wyprodukowania kilograma oleju potrzeba około 4-5 kilogramów suszonych larw. Oleje po ekstrakcji z owadów są następnie przetwarzane w celu poprawy ich właściwości sensorycznych i okresu przydatności do spożycia. Jednym z częstych procesów jest dezodoryzacja, czyli usunięcie niepożądanych aromatów.
Pomimo korzyści żywieniowych akceptacja konsumentów pozostaje wyzwaniem, głównie z powodu barier kulturowych. Z tego powodu pojawiła się koncepja wykorzystania oleju owadów jako dodatek do żywności, m.in. jako mieszanki z olejami roślinnymi lub jako składniki przetworzonej żywności.
Między tradycją a nową żywnością
Najwięcej jadalnych owadów konsumuje się w Azji, Afryce i Ameryce Północnej, a ich różnorodność gatunkowa sprzyja zrównoważonej produkcji. Należy zwrócić uwagę, że ze względu na korzyści odżywcze i środowiskowe wynikające z produkcji olejów z owadów zainteresowanie produkcją tego typu żywności stale rośnie.
W Unii Europejskiej oleje z owadów podlegają przepisom o nowej żywności – zanim trafią na rynek, muszą uzyskać zgodę KE i pozytywną opinię EFSA. Oceniane są m.in. potencjalne zagrożenia mikrobiologiczne i alergizujące, np. reakcje krzyżowe ze skorupiakami. Od 2023 r. UE dopuściła m.in. proszek ze świerszcza domowego jako dodatek do chleba, pizzy czy dań gotowych.
Wymogi regulacyjne dotyczące oleju na bazie owadów sprzedawanego na rynku UE reguluje przede wszystkim rozporządzenie w sprawie nowej żywności (UE) 2015/2283, które nakazuje, że wszystkie produkty na bazie owadów, w tym oleje, muszą przejść specjalny proces ewaluacyjny w celu uzyskania zezwolenia, zanim będą mogły zostać wprowadzone do obrotu. Obejmuje to złożenie wniosku do Komisji Europejskiej, a następnie ocenę naukową przeprowadzoną przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w celu zapewnienia bezpieczeństwa i zgodności z normami UE.
Rozporządzenie klasyfikuje produkty na bazie owadów jako nową żywność, co wymaga dokładnej oceny ryzyka w celu rozwiązania potencjalnych zagrożeń chemicznych, mikrobiologicznych i alergizujących, zwłaszcza ze względu na możliwą reaktywność krzyżową ze skorupiakami i kurzem domowym.
Obecnie unijne przepisy zezwalają na wytwarzanie jedzenia z trzech gatunków owadów: chrząszczy, szarańczy wędrownej oraz mącznika młynarka. W styczniu 2023 r. Unia Europejska poszerzyła listę dopuszczonych produktów, zezwalając na wprowadzenie do obrotu na unijnym rynku proszku ze świerszcza domowego. Ten nowy składnik może być dodawany do różnych produktów spożywczych, takich jak chleb, pizza, a także inne wypieki i dania gotowe.
Bogaty skład
Jednym z najważniejszych składników oleju z owadów są niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, w tym kwas linolowy (omega-6) i kwas α-linolenowy (omega-3). Stanowią one ważny składnik diety biorący udział w regulowaniu funkcjonowania organizmu człowieka.
Nienasycone kwasy tłuszczowe odgrywają kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu krwionośnego, regulowaniu stanu zapalnego i wspieraniu funkcji mózgu. Przykładowo, olej z poczwarek jedwabników Eri jest szczególnie bogaty w kwas α-linolenowy, który wykazuje działanie wspierające obniżanie cholesterolu i trójglicerydów w surowicy oraz zwiększające udział frakcji cholesterolu o wysokiej gęstości (HDL).
Olej z owadów jest również źródłem przeciwutleniaczy np. γ-tokoferolu, który pomaga chronić organizm przed stresem oksydacyjnym, a tym samym wspiera działanie regulujące zaburzenia metaboliczne często występujące u ludzi mieszkających w krajach ekonomicznie rozwiniętych.
Wysoki potencjał antyoksydacyjny oleju przyczynia się również do jego stabilności i dłuższego okresu przydatności do spożycia, co czyni go wartym uwagi źródłem związków do zastosowania w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym.
Z kolei profil nienasyconych kwasów tłuszczowych oleju z owadów – szczególnie wysoki poziom jednonienasyconych i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych – sprawia, że jest to dobry wybór dla ogólnego zdrowia układu krwionośnego.
Badania wykazały, że zastąpienie tłuszczów nasyconych olejem z owadów może prowadzić do znacznego obniżenia cholesterolu LDL i trójglicerydów, zmniejszając tym samym ryzyko miażdżycy i innych chorób sercowo-naczyniowych. Dodatkowo, stwierdzono, że olej z owadów ma właściwości przeciwzapalne, które mogą być korzystne w leczeniu zapalenia stawów, astmy i chorób autoimmunologicznych. Związki bioaktywne zawarte w olejach z owadów mogą wzmacniać funkcje odpornościowe i przyczyniać się do poprawy ogólnego samopoczucia.
Należy jednak zwrócić uwagę, że zakres prozdrowotnego działania oleju z owadów w dużej część opiera się na profilu kwas tłuszczowych, który różni się i jest charakterystyczny dla poszczególnych gatunków owadów (Tabela 1).
Tabela 1. Porównanie potencjalnych korzyści zdrowotnych oleju z różnych owadów.
| Owady | Charakterystyczne różnice w profilu kwasów tłuszczowych | Potencjalne korzyści zdrowotne |
| Jedwabnik Eri | Wysoki poziom kwasu α-linolenowego (omega-3) | Obniża poziom cholesterolu, zwiększa poziom cholesterolu HDL |
| Pseudococcidae | Wysoki poziom kwas oleinowy (omega-9) | Obniża poziom cholesterolu LDL, poprawia metabolizm lipidów |
| Hermetia illucens | Zrównoważony poziom kwasów omega-6 i omega-3 | Zwiększa zdolność antyoksydacyjną organizmu, poprawia metabolizm lipidów |
| Acheta domesticus | Wysoka zawartość kwasu linolowego (omega-6) | Wspomaga pracę serca, działanie przeciwzapalne |
Olej z larw Hermetia illucens pod lupą
Z względu na swój skład i łatwość hodowli owadów, w ostatnich latach dużą uwagę naukowców na świecie zwraca olej z larw Hermetia illucens (czarnej muchy żołnierza) – jako potencjalny składnik żywności. Badania wykazały, że może być on stosowany jako zrównoważona alternatywa np. dla oleju palmowego i oleju sojowego, bez negatywnego wpływu na metabolizm lipidów w organizmie konsumenta.
Ponadto olej z larw Hermetia illucens jest bogaty w mono- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe, zwłaszcza kwas laurynowy, który wykazuje korzystne działanie w zastosowaniach dermokosmetycznych ze względu na wysoką biokompatybilność i właściwości przeciwutleniające. Olej wykazuje również działanie przeciwdrobnoustrojowe, skutecznie hamując wzrost niekorzystnych bakterii, co czyni go cennym składnikiem w przemyśle spożywczym i paszowym.
Ponadto wykazano, że mączka z larw Hermetia illucens łagodzi stłuszczenie wątroby i dyslipidemię u otyłych szczurów, co sugeruje jej potencjał jako funkcjonalnego pokarmu, który chroni przed zaburzeniami metabolicznymi wywołanymi otyłością. Zdolność larw do przekształcania odpadów organicznych w biomasę bogatą w składniki odżywcze podkreśla ich rolę w zrównoważonym gospodarowaniu odpadami i produkcji bioenergii, oferując przyjazne dla środowiska rozwiązanie globalnych wyzwań żywnościowych i środowiskowych.
Ogólnie rzecz biorąc, olej z larw Hermetia illucens jest uznawany za wszechstronny i zrównoważony surowiec o potencjale poprawy zdrowia konsumenta i wspierania różnych zastosowań przemysłowych.
Wpływ oleju z owadów na dietę
W Instytucie Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk w Olsztynie realizowane są badania skupiające się na ocenie potencjalnego wykorzystania oleju z larw Hermetia illucens w diecie. Prace te realizowane są we współpracy z Uniwersytetem Przyrodniczym w Lublinie i Uniwersytetem Przyrodniczym w Poznaniu. Pomysł na realizację tego eksperymentu pojawił się w odpowiedzi na zwiększające się zainteresowanie tematem wykorzystania frakcji lipidowej z owadów w codziennej diecie.
Są to pierwsze badania żywieniowe w Instytucie, w których będzie wykorzystany olej z owadów.
Głównym ich celem jest określenie wpływu oleju w diecie na funkcjonowanie przewodu pokarmowego oraz wątroby. Wyniki badań dostarczą nowych informacji w temacie wpływu oleju owadziego na aktywność mikrobioty przewodu pokarmowego oraz mechanizmy regulujące metabolizm lipidów w wątrobie.
W praktyce, realizowany projekt zwiększy wiedzę na temat potencjalnego wykorzystania oleju jako składnika pasz lub produktów spożywczych, a także może stanowić podstawę do dalszych badań nad jego potencjalnymi korzyściami zdrowotnymi.
Na skrzydłach nauki
Podsumowując, oleje z owadów stanowią doskonałą alternatywę dla tradycyjnych dobrze znanych olejów wykorzystywanych na dużą skalę w przemyśle spożywczym. Mogą oferować wiele korzyści zdrowotnych, w tym poprawę zdrowia układu krążenia, zwiększoną zdolność antyoksydacyjną organizmu oraz działanie przeciwzapalne. Dodatkowo, ich zrównoważona produkcja i korzystny profil żywieniowy sprawiają, że stanowią one realną alternatywą dla tradycyjnych olejów.
W miarę dalszego rozwoju technologii przetwarzania, badań żywieniowych i zwiększania świadomości konsumentów, olej z owadów może stać się kluczowym składnikiem w przyszłych dietach oraz strategiach zrównoważonego rozwoju.