Zaufanie, niewiedza i dezinformacja. Co najnowszy Eurobarometr mówi o Polakach?
Z opublikowanego właśnie raportu Komisji Europejskiej wynika, że mimo ogólnie pozytywnego stosunku do nauki i technologii, Polacy częściej niż inni Europejczycy wierzą w mity, teorie spiskowe i pseudonaukowe twierdzenia
Zdecydowana większość obywateli Unii Europejskiej (83 proc.) uważa, że nauka i technologia wywierają pozytywny wpływ na społeczeństwo. W Polsce odsetek ten wynosi 77 proc., co plasuje nas poniżej średniej unijnej. Jeszcze mniej, bo zaledwie 59 proc. badanych, deklaruje, że postęp naukowy poprawia jakość ich życia – w porównaniu do 67 proc. w całej UE.
Polacy, podobnie jak mieszkańcy innych krajów europejskich, dostrzegają szczególnie pozytywną rolę technologii energetyki odnawialnej (85 proc.) oraz technologii informacyjno-komunikacyjnych (81 proc.). Mniej optymizmu budzi sztuczna inteligencja – tylko 49 proc. respondentów w Polsce uważa, że będzie ona mieć pozytywny wpływ na życie w ciągu najbliższych 20 lat (średnia unijna to 55 proc.).
Niska wiedza i podatność na dezinformację
Polacy wypadli słabo w teście wiedzy naukowej. Jedynie 47 proc. zgadza się z prawdziwym stwierdzeniem, że człowiek pochodzi od wcześniejszych form życia – to jeden z najniższych wyników w UE. Aż 28 proc. sądzi, że ludzie żyli w tym samym czasie co dinozaury – twierdzenie całkowicie niezgodne z wiedzą naukową.
Tylko 47 proc. badanych poprawnie wskazało, że zmiany klimatu są spowodowane głównie działalnością człowieka. 45 proc. przypisuje je raczej naturalnym cyklom klimatycznym, a 8 proc. nie ma zdania.
Najbardziej uderzający wynik dotyczy pytania o działanie laserów. Ponad połowa respondentów z Polski (57 proc.) zgodziła się ze stwierdzeniem, że „lasery działają poprzez skupianie fal dźwiękowych”. Jedynie 15 proc. uznało je za fałszywe, a 27 proc. odpowiedziało „nie wiem” – to najgorszy rezultat w całej Unii.
Teorie spiskowe mają się dobrze
Polska wyróżnia się także wysokim poziomem wiary w teorie spiskowe dotyczące nauki i medycyny. Aż 36 proc. ankietowanych zgadza się ze stwierdzeniem, że „wirusy są produkowane w laboratoriach rządowych w celu kontrolowania obywateli” – to wynik powyżej średniej unijnej.
Ponadto 51 proc. Polaków uważa, że antybiotyki zabijają zarówno bakterie, jak i wirusy – co jest niezgodne z faktami. A 45 proc. zgadza się z twierdzeniem, że „istnieje lek na raka, ale jego istnienie jest ukrywane przez firmy farmaceutyczne”.
Kto wie najwięcej?
Eurobarometr pokazuje wyraźne różnice w wiedzy i postawach wobec nauki w zależności od wieku, wykształcenia i miejsca zamieszkania. Największe zaufanie do nauki i najwyższe poczucie bycia dobrze poinformowanymi deklarują osoby w wieku 15-24 lat – aż 84 proc. z nich pozytywnie ocenia wpływ nauki na społeczeństwo. Wśród osób powyżej 55. roku życia ten odsetek wynosi tylko 68 proc.
Pod względem wykształcenia najlepiej wypadają osoby, które kontynuowały naukę po 20. roku życia – 78 proc. z nich uznaje naukę za ważną. Wśród osób, które zakończyły edukację przed 15. rokiem życia, odsetek ten wynosi 73 proc.
Raport wskazuje też na słabą komunikację między naukowcami a społeczeństwem. Zaledwie 19 proc. Polaków uważa, że badacze poświęcają wystarczająco dużo czasu na tłumaczenie swojej pracy zwykłym obywatelom – to jeden z najniższych wyników w Europie. Dominujące przekonanie jest takie, że naukowcy skupiają się na zbyt wąskich zagadnieniach i są zbyt odlegli od społeczeństwa.
W kontekście badań z udziałem sztucznej inteligencji 45 proc. respondentów z Polski deklaruje zaufanie do takich badań, 30 proc. nie ma zdania, a 25 proc. wyraża brak zaufania. To również wynik niższy od średniej unijnej, wynoszącej 50 proc.
Skąd czerpiemy wiedzę i dlaczego to ma znaczenie?
Głównym źródłem informacji o nauce i technologii w Polsce pozostaje telewizja (59 proc.). Kolejne miejsca zajmują media społecznościowe (36 proc.), radio i podcasty (15 proc.) oraz prasa (11 proc.). Tylko 6 proc. badanych korzysta z portali edukacyjnych i internetowych encyklopedii.
Tłumaczy to, dlaczego aż 80 proc. Polaków twierdzi, że nauka nie ma wpływu na ich codzienne życie – co plasuje nas na drugim miejscu w UE pod względem dystansu wobec praktycznego znaczenia nauki. Mimo to aż 70 proc. respondentów uważa, że rząd powinien dbać o to, by nowe technologie przynosiły korzyści wszystkim obywatelom, a 74 proc. zgadza się ze stwierdzeniem, że nauka daje więcej szans przyszłym pokoleniom.
Źródła:Special Eurobarometer 557: European citizens’ knowledge and attitudes towards science and technology, European Commission 2025
Pełny raport (PDF)