Tożsamość narodowa wpływa na stosunek do demokracji i przemocy. Nowe badania polskich psychologów
Czy to, jak postrzegamy własną tożsamość narodową, wpływa na nasze poglądy polityczne? Naukowcy z Instytutu Psychologii PAN pokazują, że tak. I wskazują, jakie może to mieć znaczenie dla przyszłości demokracji
Zespół z Laboratorium Poznania Politycznego Instytutu Psychologii PAN – w składzie: Dominika Adamczyk, Michalina Szczęsna, Zuzanna Molenda, Dagmara Szczepańska, Marta Rogoza, Radosław Rogoza, Dominika Maison i Marta Marchlewska – opublikował w czasopiśmie Social Psychology wyniki badań prowadzonych w Polsce i Wielkiej Brytanii na ponad 1200 osobach. Ich celem było sprawdzenie, jak dwa typy tożsamości narodowej – narcystyczna i bezpieczna – łączą się z poparciem dla demokracji, anarchizmu i pacyfizmu.
„Narcystyczna forma tożsamości narodowej osłabia poparcie dla demokracji i pacyfizmu, a wzmacnia poparcie dla anarchii. Zdrowa identyfikacja narodowa działa odwrotnie – wspiera demokratyczne wartości i zwiększa intencje udziału w wyborach” – podkreślają badacze w streszczeniu swojej publikacji.
Dwa badania, dwie kultury polityczne
W pierwszym badaniu wzięło udział 402 uczestników z Wielkiej Brytanii, w drugim – 799 osób z Polski. Pomiar obejmował poziom identyfikacji z narodem, poziom narodowego narcyzmu, poparcie dla różnych wizji politycznych świata (w tym anarchizmu, pacyfizmu i demokracji). W badaniu drugim testowano deklarowaną gotowość udziału w wyborach parlamentarnych.
Wyniki potwierdziły wcześniejsze przypuszczenia autorów. Osoby silnie identyfikujące się ze swoim narodem w sposób zdrowy, bez poczucia wyższości czy wyjątkowości, częściej wspierały demokrację i deklarowały chęć udziału w wyborach. Z kolei osoby wykazujące cechy narodowego narcyzmu – przekonane, że ich grupa narodowa zasługuje na szczególne traktowanie – były bardziej skłonne do poparcia anarchizmu i mniej skłonne do popierania demokracji oraz pacyfizmu.
Poparcie dla anarchii i pacyfizmu: różne mechanizmy
Autorzy badania wyjaśniają, że poparcie dla anarchii może być pociągające dla osób z narcystycznym podejściem do tożsamości narodowej, ponieważ zakłada odrzucenie formalnych struktur władzy, które postrzegane są jako ograniczające wyjątkowość ich grupy. Z kolei pacyfizm – nastawiony na budowanie relacji opartych na wzajemnym szacunku – stoi w sprzeczności z przekonaniem o wyższości własnego narodu.
Wyniki analiz statystycznych pokazały, że narcyzm narodowy był silnie dodatnio związany z poparciem dla anarchizmu i ujemnie z poparciem dla pacyfizmu i demokracji. Z kolei zdrowa identyfikacja narodowa była dodatnio związana z poparciem dla demokracji i udziałem w wyborach, a ujemnie – z poparciem dla anarchii.
Co ciekawe, choć autorzy spodziewali się również pozytywnego związku między zdrową identyfikacją narodową a pacyfizmem, w polskim badaniu taka korelacja się nie potwierdziła.
Wybory i demokracja: znaczenie zdrowej tożsamości
Jednym z kluczowych wniosków autorów jest związek między typem tożsamości narodowej a gotowością do uczestnictwa w życiu obywatelskim. „W badaniu przeprowadzonym w Polsce zaobserwowaliśmy, że osoby z bezpieczną identyfikacją narodową częściej deklarowały chęć udziału w wyborach, a efekt ten był pośredniczony przez poparcie dla demokracji” – podkreślają badacze.
75 proc. uczestników polskiego badania zadeklarowało, że „z dużym prawdopodobieństwem” weźmie udział w wyborach parlamentarnych. Największą chęć uczestnictwa deklarowały osoby, które silnie utożsamiały się z narodem, ale nie przejawiały cech narodowego narcyzmu.
Kontekst polityczny Polski i Wielkiej Brytanii
Autorzy badania zestawili wyniki z dwóch krajów o odmiennych tradycjach demokratycznych: Polski, w której transformacja rozpoczęła się po 1989 r. i Wielkiej Brytanii, gdzie początki demokracji sięgają czasów Magna Charta Libertatum. W obu przypadkach zauważono jednak podobne mechanizmy psychologiczne wpływające na postrzeganie różnych wizji politycznych świata.
„Mimo różnic historycznych i ustrojowych, zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii, można zaobserwować podobne wzorce – narcystyczna tożsamość narodowa obniża poparcie dla wartości demokratycznych, natomiast bezpieczna identyfikacja je wspiera” – podsumowuje dr hab. Marta Marchlewska, prof. IP PAN, współautorka badania.
Źródła:
- Adamczyk, D., Szczęsna, M., Molenda, Z., Szczepańska, D., Rogoza, M., Rogoza, R., Maison, D., Marchlewska, M. (2025). National Narcissism and National Identification Predict Support for Different Political Visions of the World: Evidence from Poland and the United Kingdom. Social Psychology. DOI: 10.1027/1864-9335/a000574