Autorzy: Johannes J. Fahrenfort, Philippa A. Johnson, Niels A. Kloosterman, Timo Stein, Simon van Gaal
Streszczenie
Nowe badania pokazują, że sposób, w jaki uczestnicy eksperymentów decydują, czy widzieli bodziec, może sztucznie zawyżać lub zaniżać wyniki pomiarów świadomości w badaniach mózgu. Konserwatywne podejście do oceniania bodźców (ostrożność w przyznawaniu, że coś się widziało) prowadzi do wyższych wyników aktywności mózgowej zarówno dla bodźców „widocznych”, jak i „niewidocznych”. Z kolei liberalne podejście daje efekt odwrotny. To odkrycie kwestionuje wiarygodność popularnych metod badania świadomości, sugerując, że subiektywne miary mogą być głęboko zakłócone przez pozapercepcyjne czynniki decyzyjne.
Jak zmierzyć coś tak subiektywnego jak świadomość? Od dekad naukowcy próbują odpowiedzieć na to pytanie, tworząc coraz bardziej wyrafinowane eksperymenty EEG czy fMRI. Jednak nowa publikacja opublikowana w czasopiśmie eLife rzuca cień wątpliwości na wiele dotychczasowych badań nad świadomością – pokazując, że wyniki mogą być… złudzeniem wywołanym stylem odpowiedzi uczestników.
Neuronowe korelaty świadomości – czyli co?
Badania nad tzw. neural correlates of consciousness (NCC) – neuronalnymi korelatami świadomości – mają na celu odkrycie, które procesy mózgowe odpowiadają za świadome doświadczanie świata. W tym celu uczestników eksperymentów prosi się często o prostą rzecz: powiedz, czy widziałeś bodziec. Jeśli tak – to świadoma percepcja; jeśli nie – to nieświadoma.
Ale co jeśli decyzja „widziałem”/„nie widziałem” zależy nie od faktycznej percepcji, ale od przyjętego przez badanego progu ostrożności?
Konserwatywny czy liberalny obserwator
Wyobraźmy sobie dwóch uczestników. Obaj widzą bardzo słaby bodziec. Jeden z nich zgłasza „widziałem”, bo nawet cień wrażenia traktuje jako obecność bodźca. Drugi, bardziej ostrożny, mówi „nie widziałem”, bo nie jest pewien. W rzeczywistości obaj mogli mieć to samo doświadczenie – ale ich kryterium odpowiedzi było inne.
I to właśnie, jak pokazuje zespół z Vrije Universiteit Amsterdam, drastycznie wpływa na wyniki pomiarów mózgowych. Co więcej – wpływ ten może zniekształcać zarówno „świadome”, jak i „nieświadome” warunki badania.
Symulacje i EEG: kryterium zmienia wszystko
Naukowcy przeprowadzili zarówno symulacje komputerowe, jak i eksperymenty EEG. Uczestnicy mieli za zadanie wykrywać bodźce wizualne, a badacze celowo manipulowali tym, jak bardzo byli skłonni zgłaszać ich obecność – raz zachęcając do zgłaszania wszystkiego („liberalnie”), a raz tylko wtedy, gdy byli absolutnie pewni („konserwatywnie”).
Rezultaty? Gdy uczestnicy stosowali bardziej ostrożne kryterium, efekty mózgowe – zarówno dla bodźców „widzianych”, jak i „niewidzianych” – były większe. A więc różnice w aktywności EEG nie odzwierciedlały różnic w świadomości, tylko zmianę stylu odpowiedzi!
Skala PAS też nie jest odporna
Co więcej, nawet Skala Świadomości Percepcyjnej (PAS), często chwalona za subtelność, okazała się podatna na ten efekt. Uczestnicy zmieniali sposób jej użycia w zależności od kontekstu, mimo jasnych instrukcji, by raportować tylko to, co faktycznie czuli. Cała konstrukcja pomiaru subiektywnego doświadczenia okazała się chwiejna.
Co to znaczy dla nauki o świadomości?
Badacze stawiają sprawę jasno: wyniki wielu eksperymentów nad świadomością mogą być poważnie zafałszowane. Jeśli stosowane kryterium odpowiedzi wpływa na wynik EEG, to nie możemy być pewni, że wykryte różnice mózgowe oznaczają różnice w świadomości.
To dotyczy także spektakularnych doniesień o „nieświadomej pamięci roboczej” czy „nieświadomym rozumieniu matematyki” – wiele z tych efektów mogło być po prostu wynikiem niekontrolowanego przesunięcia kryterium.
Jest wyjście?
Nie wszystko jednak stracone. Naukowcy wskazują kierunek – np. eksperymenty oparte na obiektywnych zadaniach z „zakładami”, w których uczestnicy wybierają, które z dwóch sądów są bardziej pewni. Taka metoda może ograniczyć wpływ arbitralnych kryteriów.
Ale jedno jest pewne: dopóki nie rozwiążemy problemu kryterium odpowiedzi, nie możemy ufać subiektywnym raportom jako bezpośrednim wskaźnikom świadomości.
Autorzy: Johannes J. Fahrenfort, Philippa A. Johnson, Niels A. Kloosterman, Timo Stein, Simon van Gaal
Niniejsze streszczenie odnosi się do artykułu Criterion placement threatens the construct validity of neural measures of consciousness