Academia nr 4/2024 – Zdrowie

Od redakcji

Dobrostan – towar deficytowy

Zdrowe jedzenie, zdrowe nawyki, zdrowy styl życia, zdrowe relacje czy tak bardzo deficytowy: zdrowy rozsądek. Całkiem sporo mamy tego „zdrowia” wokół siebie. Nie bez powodu. Jest ono dla nas wartością uniwersalną, cenioną w różnych kulturach i odległych społeczeństwach. Kto wie, czy nie wartością najwyższą, gdyż pozbawieni zdrowia automatycznie tracimy jakąś cząstkę siebie – część własnego potencjału do działania, samorealizacji. Tych, którzy są w stanie działać na przekór chorobie mimo bólu, niepełnosprawności, nie rzadko stawiamy za wzór heroicznego męstwa.

Przyjęta przez Światową Organizację Zdrowia definicja wskazuje, że zdrowie we współczesnym rozumieniu to „stan pełnego fizycznego, psychicznego i społecznego dobrostanu, a nie tylko brak choroby lub niepełnosprawności”. Bardzo często to od nas samych zależy, jak blisko tego stanu chcemy być. Decydujemy codziennymi, małymi wyborami, składającymi się na nasz styl życia. Nie zawsze są to wybory trafne, o czym może chociażby świadczyć epidemia otyłości dotykająca już nawet uczniów i uczennice szkół podstawowych…

Czasami mimo poprawnej profilaktyki tracimy zdrowie. Sięgamy po pomoc. W Polsce prawo do ochrony zdrowia jest nam zagwarantowane przez konstytucję, która wskazuje, że to rolą władz publicznych jest zapewnienie dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej. Jak z tym jest w praktyce, doświadczył chyba każdy, kto chciał umówić się na wizytę do specjalisty. Najpewniej odwiedził go prywatnie – w 2023 roku wydatki na prywatną służbę zdrowia wyniosły bowiem już 50 mld zł, o 20 mld przewyższając analogiczne wydatki z budżetu państwa… Kondycja narodowych systemów opieki zdrowotnej nie powinna jednak przysłonić triumfów współczesnej medycyny. Terapia genowa, terapia komórkami macierzystymi, inżynieria tkankowa, szczepionki mRNA, edycja genów, rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa – to tylko kilka przykładów osiągnięć (nierzadko nagrodzonych medycznym Noblem), o których nasi przodkowie nawet nie śnili, a które dzisiaj ratują ludzkie życie. Do tego wypadałoby dodać uczenie maszynowe (tzw. sztuczną inteligencję), która coraz śmielej i skuteczniej wspomaga medyków w diagnozowaniu i leczeniu, a naukowców w badaniach.

Hipokrates głosił: po pierwsze – nie szkodzić, po drugie – uważać, po trzecie – leczyć. Raczej wolelibyśmy nie doprowadzać swoich organizmów do tej trzeciej ewentualności, a zatem zadbajmy o zdrowszy styl życia. Jak? Wierzę, że lektura artykułów tego numeru Academii podsunie kilka pomysłów.

dr hab. Andrzej Z. Kotarba, prof. CBK PAN

Spis treści

Panorama

• Andrzej Z. Kotarba ZDROWA CIEMNOŚĆ Geofizyka
• Krzysztof Kubasek IDEA DZIESIĘCIU PROCENT Sztuka użytkowa
• Wojciech Majewski, Joanna Pawłowska, Witold Szczuciński GEORGIA POŁUDNIOWA – RAJ ODZYSKANY? Ekologia
• Mateusz Kopeć KURS NA PROMOTORA Socjologia
• Anna A. Bukowska PROSTE SPOSOBY NA DOBRE ŻYCIE Rehabilitacja
• Anna Charko, Robert Statkiewicz CZYJEGO GŁOSU BRAKUJE W DEBACIE O ZDROWIU? Antropologia

BADANIA W TOKU

• Elżbieta Jagielska, Izabela Sabała MIKROBIOTA – PASAŻER NA GAPĘ Medycyna
• Dariusz Nowakowski NIEDŹWIEDZIE JASKINIOWE JAK LUDZIE Paleontologia
• Michał Silarski WSZĘDOBYLSKIE NEUTRONY Fizyka
• Agnieszka Kowalczuk, Alicja Utrata-Wesołek, Barbara Trzebicka INTELIGENTNE POLIMERY Materiałoznawstwo
• Katarzyna Mikruta, Mariusz Madej FABRYKA BAKTERYJNEJ BRONI Mikrobiologia

Rozmowa numeru

• Krzysztof Pyrć W POGONI ZA WIRUSAMI Rozmowa

Prezentacje

• Anita Chodkowska NA RAZIE JESTEM ZDROWY… Archiwistyka
• Izabela Zawiska JEZIORA POD PRESJĄ Geografia
• Anna Becker KORZYŚCI PŁYNĄCE Z WIELOJĘZYCZNOŚCI Socjologia
• Aleksandra Ziembińska-Buczyńska CO NAS W ŚCIEKACH WŚCIEKA Ochrona środowiska
• Bartosz Walter ŻYJ 100 LAT, KOMPUTERKU! Informatyka

Punkt widzenia

• Agata Passent ZDROWIE W EPOCE WELLNESS

W obiektywie

• Agnieszka Zdrodowska, Katarzyna Kaczmarczyk LEKKIM KROKIEM

Aktualności

• Joanna Borkowska NAUKA, SPORT I ZDROWIE
• Anna Łosiak GWIAZDY NA WYCIĄGNIĘCIE RĘKI

Zespół redakcyjny

Jolanta Iwańczuk redaktor naczelna nauki o Ziemi
Daniel Sax redaktor, tłumacz
Mariusz Gogól nauki biomedyczne i biochemiczne
Patrycja Strzetelska nauki humanistyczne
Witold Zawadzki nauki ścisłe i techniczne
Dominik Wódz redakcja językowa
Andrzej Figatowski grafika
Sylwia Piwowar edycja zdjęć
Anna Bielec koordynator projektu

Rada Naukowa

Marek Konarzewski prezes PAN (przewodniczący)
Dariusz Jemielniak (wiceprzewodniczący)
Andrzej Buko, Katarzyna Czarnecka, Patrycja Dołowy, Paweł Golik, Janusz Jurczak, Tomasz Kapitaniak, Marek Krawczyk, Krzysztof Nowak, Anna Zawadzka
Druk: Agencja Wydawniczo-Poligraficzna Gimpo

Aleksandr Yasin, Komplementarność I, 2024, 60×70 cm, akryl na płótnie. Uprawia malarstwo akwarelowe, akrylowe i olejne. W 1997 roku ukończył Wydział Architektury Akademii Krymskiej – obronił pracę magisterską z wyróżnieniem. Jest członkiem Okręgu Warszawskiego ZPAP oraz członkiem Stowarzyszenia Akwarelistów Polskich, które wchodzi w skład Europejskiej Federacji Akwarelistów. Na swoim koncie ma ponad 100 wystaw autorskich i zbiorowych w kraju i za granicą. Jego prace znajdują się w kolekcjach prywatnych niemal na wszystkich kontynentach świata oraz w zbiorach muzeów sztuki.

Magazyn Polskiej Akademii Nauk

nr 4/80/2024 kwartalnik ISSN 1733-8662
nakład: 2000 egz.
© Polska Akademia Nauk Biuro ds. Komunikacji i Informacji Naukowej
pl. Defilad 1
00-901 Warszawa

www.pan.pl www.academia.pan.pl academia@pan.pl

• magazyn
• Nauki biologiczne i rolnicze
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja