Jak aktywizować młodych obywateli?

Socjologia

Program Młodzi Głosują+ postawił na edukację młodzieży z politologii, psychologii, socjologii i zarządzania.

Młodzi obywatele są często wyobcowani z systemu politycznego. Rzadziej głosują w wyborach, a jeśli już to robią, często wspierają (antysystemowe) partie protestu. W rezultacie nie są dostatecznie reprezentowani w głównym nurcie polityki, a partie polityczne czasami lekceważą młodzież jako swój cel i rzadko proponują politykę skierowaną do tej grupy wyborców.

Istnieją różne wyjaśnienia niskiego zaangażowania politycznego młodych wyborców. Niektórzy badacze odwołują się do cyklu życia: momenty przejściowe, takie jak ukończenie szkoły, rozpoczęcie pierwszej pracy, zawarcie małżeństwa i założenie rodziny, sprawiają, że uczestnictwo w życiu politycznym ma mniejsze znaczenie na tym etapie życia. Inni koncentrują się na skutkach takich czynników jak niski poziom wiedzy politycznej i brak zasobów politycznych, które utrudniają uczestnictwo w wyborach nowo uwłaszczonym wyborcom. Demokratyczne uczestnictwo wymaga od zainteresowanych obywateli posiadania pewnych kompetencji. Muszą oni rozumieć, w jaki sposób formalne procedury i koncepcje przekładają się na praktykę demokracji, a także potrzebują umiejętności rozwiązywania konfliktów i komunikowania się w warunkach deliberacji. Jednym ze źródeł tego rodzaju kompetencji jest szkoła, która odgrywa wyjątkową rolę w procesie socjalizacji obywatelskiej. Programy edukacji obywatelskiej skierowane do dzieci w wieku szkolnym stają się coraz popularniejszym narzędziem socjalizacji politycznej. Ich skuteczność w usuwaniu braków obywatelskich w młodym wieku w celu długoterminowej poprawy jakości uczestnictwa w demokracji jest dobrze zbadana i opisana w literaturze.

Szczególne korzyści przynoszą praktyczne doświadczenia z działalnością obywatelską. Mają one ogromny potencjał do rozwijania demokratycznej wiedzy, postaw, umiejętności i praktyk wśród uczniów. Potencjał ten jest większy, gdy uczniowie mają możliwość połączenia tych doświadczeń z programami nauczania i zajęciami pozalekcyjnymi, które dotyczą teorii i praktyk demokratycznych. Ten wniosek stał się punktem wyjścia do działań realizowanych w ramach projektu „Aktywizacja społeczna i obywatelska młodych ludzi w zakresie rozwijania kompetencji kluczowych”, którego celem był rozwój kompetencji osobistych, kognitywnych, interpersonalnych i ogólnych, a w rezultacie zwiększenie zaangażowania obywatelskiego oraz szans na rynku pracy wśród uczniów i uczennic szkół podstawowych i ponadpodstawowych w wieku 14-19 lat. W projekcie wzięło udział 1243 uczniów i uczennic z blisko 350 szkół w całej Polsce.

Najważniejsze kompetencje

W latach 2018-2021 Uniwersytet SWPS we współpracy z Centrum Edukacji Obywatelskiej realizował projekt „Aktywizacja społeczna i obywatelska młodych ludzi w zakresie rozwijania kompetencji kluczowych”. Efektem projektu był program Młodzi Głosują+. Punktem wyjścia był prowadzony przez CEO od 1995 roku projekt Młodzi Głosują. Współpraca CEO z USWPS wzbogaciła tę praktykę o wiedzę teoretyczną i empiryczną z politologii, socjologii, psychologii i zarządzania. Połączenie wiedzy akademickiej i praktycznych doświadczeń we współpracy ze szkołami zaowocowało opracowaniem i wdrożeniem kompleksowego programu edukacyjnego w obszarze zaangażowania obywatelskiego młodzieży, opartego na trzech praktycznych filarach: świadomej partycypacji wyborczej (filar 1), zaangażowaniu w działania obywatelskie na poziomie szkoły i społeczności lokalnej (filar 2) oraz umiejętności dyskutowania i wyrażania opinii (filar 3). Każdy z filarów obejmował wiele standardowych i niestandardowych działań dydaktycznych.

W programie wykorzystano metodę service learning – eksperymentalnego podejścia do edukacji, angażującego uczniów w znaczące, rzeczywiste działania, które mogą rozwijać cele społeczne, emocjonalne, zawodowe i akademickie, jednocześnie przynosząc korzyści społecznościom (Jerome 2012). Jej skuteczność we wpajaniu postaw i zachowań obywatelskich potwierdziły badania. W programie połączono wiedzę naukową z praktycznym doświadczeniem z rzeczywistych działań społecznych i obywatelskich. Program rozpoczynał się od tradycyjnych działań edukacyjnych: warsztatów i kursów e-learningowych, które przygotowywały uczniów do realizacji projektów w szkołach i społecznościach lokalnych. Ponieważ projekt był zorganizowany wokół polskich wyborów (europejskich, parlamentarnych i prezydenckich), uczestnicy mieli za zadanie zorganizować kampanie frekwencyjne, debaty i prawybory szkolne (naśladując rzeczywiste zasady i procedury wyborcze). Uzupełnieniem była wymiana informacji i informacje zwrotne dla uczestników i uczestniczek, przekazywane za pośrednictwem platformy e-learningowej oraz podczas konferencji zamykającej.

Od uczestników projektu oczekuje się rozwinięcia trzech rodzajów kompetencji związanych z podstawowymi programami nauczania:

1. kompetencji obywatelskich, definiowanych jako wzrost zaangażowania obywatelskiego oraz udziału w życiu społecznym i politycznym (kluczowe kompetencje w tym obszarze to wiedza polityczna na temat faktów i procedur, poczucie politycznego sprawstwa, poparcie dla demokracji i zaufanie do instytucji demokratycznych),
2. kompetencji poznawczych, definiowanych jako wykorzystywanie wiedzy i informacji do podejmowania rzeczywistych decyzji (kluczowe kompetencje w tym obszarze to umiejętności analityczne, logiczne myślenie i analiza faktów, krytyczne myślenie, wyszukiwanie i analiza informacji, gotowość do uczenia się nowych rzeczy),
3. kompetencji interpersonalnych – umiejętności komunikacji i budowania relacji (kluczowe kompetencje w tym obszarze to umiejętność pracy w grupie, umiejętność nawiązywania kontaktów, umiejętności komunikacyjne).
4. Kompetencje rozwijane w ramach projektu mają znaczenie nie tylko dla jakości życia politycznego i społecznego, lecz także zwiększają konkurencyjność uczestników na rynku pracy.

Efekty projektu

By sprawdzić skuteczność projektu, przeprowadziliśmy wśród uczestników i uczestniczek badania ilościowe i jakościowe. Badania ilościowe pozwoliły nam zmierzyć poziom kompetencji obywatelskich i kluczowych w obszarze poszerzania wiedzy, zachęcania do aktywności oraz nauczania/rozwijania umiejętności debatowania i przetwarzania informacji przed rozpoczęciem projektu i po jego zakończeniu. Badanie jakościowe (zogniskowane wywiady grupowe FGI) pozwoliło nam pogłębić wiedzę uzyskaną w badaniach ilościowych i lepiej zrozumieć zachowania, postawy i preferencje respondentów, a także pozwoliło nam obserwować dynamikę grupy i śledzić aspekty afektywne (emocjonalne).

Kluczowe z puntu widzenia skuteczności programu było badanie ilościowe, które obejmowało pytania dotyczące trzech wymiarów kompetencji: obywatelskich (wiedzy i umiejętności związanych z funkcjonowaniem demokracji), interpersonalnych (umiejętności współpracy i organizacji), a także poznawczych (selekcji i rozumienia informacji, umiejętności argumentacji). Wyniki projektu Młodzi Głosują+ wykazały znaczącą różnicę między samooceną kompetencji uczestników przed rozpoczęciem programu a ich samooceną retrospektywną. Uczestnicy osiągnęli samowiedzę w duchu sokratejskim, uświadamiając sobie, jak wiele się nauczyli i jak mało jeszcze wiedzą. Największe przyrosty wiedzy i umiejętności dotyczyły bezpośrednio działań objętych programem, takich jak organizacja kampanii profrekwencyjnej oraz symulacje wyborów. Z kolei wzrost kompetencji w obszarach takich jak kompetencje poznawcze był mniejszy. Program miał ograniczony wpływ na rozwój umiejętności krytycznego odróżniania informacji od opinii oraz efektywnego argumentowania.

W Polsce, podobnie jak w wielu innych nowych państwach demokratycznych, deficyty demokracji znajdują odzwierciedlenie w braku wzorców zachowań.

Uczestnicy podkreślili, że program znacząco zwiększył ich wiedzę o państwie i systemie politycznym, poprawił umiejętność wyrażania swoich poglądów i współpracy z innymi. Zostały również zauważone postępy w umiejętnościach organizowania wydarzeń oraz analizowania informacji, co może być przydatne w przyszłej edukacji i pracy zawodowej. Mimo że nauczyciele i uczniowie docenili program za wspieranie współpracy i organizacji wydarzeń, to jednak mieli pewne wątpliwości co do jego efektywności jako platformy do racjonalnej dyskusji. W szczególności zbieranie informacji i prowadzenie dyskusji były obszarami, które oceniono najniżej, co wskazuje na potrzebę dalszego rozwoju tych kompetencji w przyszłych edycjach programu.

Korzyści z edukacji

Aktywny udział w działaniach obywatelskich przynosi niewątpliwe korzyści: otwiera oczy, socjalizuje, podnosi pewność siebie. W Polsce, podobnie jak w wielu innych nowych państwach demokratycznych, deficyty demokracji znajdują odzwierciedlenie w braku wzorców zachowań: uczestnictwo jest niskie, wielu obywateli nie głosuje, rzadko angażuje się w kampanie i inne działania polityczne. Rozwijanie tych nawyków w młodym wieku jest kluczowe, a studenci doceniają transformacyjną moc programu.

Jednak projekt okazał się niewystarczającym narzędziem do nauczania o systemie politycznym. Jedną z przyczyn jest stosunkowo ograniczony czas trwania programu. Uczniowie muszą przyswajać wiedzę o demokracji przez dłuższy czas, a krótki program nie zastąpi regularnej nauki. Innym powodem jest format. Uczniowie doceniali projekt ze względu na obecne w nim działanie, aktywność, elementy zdobywania wiedzy były dla nich znacznie mniej interesujące.

Wpływ programu Młodzi Głosują+ był szczególnie widoczny w rozwoju umiejętności elit uczniowskich. To szkolni liderzy opinii wzięli na siebie ciężar programu: musieli poświęcić mnóstwo własnego czasu, by zorganizować działania, zmotywować biernych lub apatycznych kolegów, poradzić sobie z nauczycielami i władzami szkoły, zająć się logistyką itp. Z perspektywy czasu wielu z nich przyznało, że nie spodziewali się takiego obciążenia pracą. Jednak z prawie wszystkich odpowiedzi jasno wynikało (dane ilościowe i jakościowe potwierdzają ten wniosek), że po tym doświadczeniu zmienili się jako obywatele. Wierzymy, że wielu z nich będzie przyszłymi liderami.

Chcesz wiedzieć więcej?

Jerome L., Service learning and active citizenship education in England, „Education, Citizenship and Social Justice” 2012, vol. 7(1).

Żerkowska-Balas M., Wenzel M., Education through democracy – Civic activation of the youth: Self-reflection on program evaluation methodology, „JSSE – Journal of Social Science Education” 2020, vol. 19(2).

Cześnik M., Żerkowska-Balas M., Głosowanie jako nawyk w nowych demokracjach – przykład Polski, „Studia Socjologiczne” 2011, vol. 2.

• Nauki humanistyczne i społeczne
• popularyzacja