Badaczka, która na nowo zdefiniowała znaczenie bycia człowiekiem
Każdy, kto chciałby poprowadzić mistrzowski kurs o tym, jak zmieniać świat na lepsze, nie stając się przy tym osobą negatywną, cyniczną, gniewną ani ciasno myślącą, mógłby oprzeć swoje rady na życiu i pracy pionierki badań nad zachowaniem zwierząt – Jane Goodall
Mireya Mayor
Życiowa droga Goodall prowadziła od zachwytu nad pozornie niepozornymi stworzeniami – choć ona sama nigdy by ich tak nie nazwała – w angielskim ogrodzie w latach 30. XX w., aż po moment, gdy poprzez badania nad szympansami w Tanzanii podważyła samo znaczenie tego, co to znaczy być człowiekiem. Stamtąd jej droga wiodła ku pozycji globalnej ikony i Posłanki Pokoju Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Aż do swojej śmierci 1 października 2025 r., w wieku 91 lat, Goodall zachowała urok, otwartość, optymizm i umiejętność dziecięcego zdumiewania się – cechy znacznie bardziej typowe dla najmłodszych niż dla ludzi w jej wieku. Wiem to, ponieważ miałam szczęście spędzać z nią czas i dzielić się refleksjami z własnej kariery naukowej. Dla opinii publicznej była światowej sławy naukowczynią i ikoną. Dla mnie była po prostu Jane – inspirującą mentorką i przyjaciółką.
Pomimo ogromnych zmian, jakie Goodall wprowadziła do świata nauki, przewracając do góry nogami sposób badania zachowania zwierząt, zawsze pozostawała pogodna, wspierająca i inspirująca. Postrzegam ją jako łagodną reformatorkę. Jednym z jej największych darów była zdolność sprawiania, że każdy – niezależnie od wieku – czuł, iż ma moc zmieniania świata.
Odkrycie: zwierzęta używają narzędzi
W swoich pionierskich badaniach w bujnych lasach deszczowych Rezerwatu Gombe Stream w Tanzanii – obecnie parku narodowego – Jane Goodall zauważyła, że najbardziej skuteczni przywódcy wśród szympansów byli łagodni, opiekuńczy i dbający o wspólnotę. Samce, które próbowały rządzić, opierając swą dominację na przemocy, tyranii i groźbach, nie utrzymywały się długo u władzy.
Ja również jestem prymatologiem, a przełomowe obserwacje Goodall dotyczące szympansów w Gombe stanowiły część moich wstępnych studiów. To właśnie ona udokumentowała, jak szympansy biorą długie źdźbła trawy i wkładają je do termitier, aby „łowić” termity, które następnie zjadają – czego wcześniej nikt nigdy nie zaobserwował.
Autor: Geary, 14 maja 2023 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna (CC0 1.0).
To był pierwszy raz, kiedy zaobserwowano, że zwierzę używa narzędzia – odkrycie to zmieniło sposób, w jaki naukowcy rozróżniali człowieka od reszty królestwa zwierząt.
Słynny antropolog Louis Leakey wybrał Goodall do prowadzenia tych badań właśnie dlatego, że nie miała formalnego wykształcenia naukowego. Kiedy w 1957 r., w wieku 23 lat, pojawiła się w jego biurze w Tanzanii, Leakey początkowo zatrudnił ją jako swoją sekretarkę. Wkrótce jednak dostrzegł jej potencjał i zachęcił do rozpoczęcia badań nad szympansami. Leakey chciał, by zajął się nimi ktoś o całkowicie otwartym umyśle. Bo było to coś, co, jak wierzył, większość naukowców traci w trakcie formalnej edukacji.
Ponieważ szympansy są najbliższymi żyjącymi krewnymi człowieka, Leakey miał nadzieję, że zrozumienie tych zwierząt pozwoli uzyskać wgląd w życie wczesnych ludzi. W dziedzinie zdominowanej przez mężczyzn uważał też, że kobieta będzie bardziej cierpliwa i wnikliwa niż obserwator płci męskiej. Nie mylił się.
Po sześciu miesiącach, gdy Goodall spisała swoje obserwacje dotyczące używania narzędzi przez szympansy, Leakey napisał: „Teraz musimy na nowo zdefiniować pojęcie narzędzia, na nowo zdefiniować człowieka albo uznać szympansy za istoty ludzkie.”
Goodall mówiła o zwierzętach jako istotach posiadających emocje i kulturę, a w przypadku szympansów – o społecznościach niemal plemiennych. Nadawała im imiona, co w tamtym czasie było niespotykane i wywołało drwiny ze strony naukowców, którzy tradycyjnie oznaczali swoje badane osobniki numerami.
Jedno z jej najbardziej niezwykłych odkryć przeszło do historii jako „wojna szympansów z Gombe”. Był to czteroletni konflikt, w trakcie którego ośmiu dorosłych samców z jednej społeczności zabiło wszystkich sześciu samców z innej, przejmując ich terytorium – tylko po to, by ostatecznie utracić je na rzecz innej, większej grupy z jeszcze liczniejszymi samcami.
Wiara w swoją drogę
Goodall była przekonująca, silna i zdeterminowana – i często radziła mi, bym nie ulegała krytyce ze strony innych. Jej droga do przełomowych odkryć nie polegała na deptaniu po ludziach ani na przepychaniu się łokciami wśród konkurentów.
Zdjęcie wykonane 24 października 2007 r. na Uniwersytecie Hongkońskim.
Autor: Jeekc. Licencja: CC BY 2.5, Wikimedia Commons.
Jej podróż do Afryki była raczej napędzana zachwytem, miłością do zwierząt i potężną wyobraźnią. Jako mała dziewczynka była oczarowana opowieścią Edgara Rice’a Burroughsa z 1912 r., Tarzan wśród małp, i lubiła żartować, że Tarzan poślubił niewłaściwą Jane.
Kiedy miałam 23 lata, byłam byłą cheerleaderką ligi NFL, bez żadnego naukowego przygotowania. Patrząc na pracę Goodall, wyobrażałam sobie, że ja również mogę być taka jak ona. W dużej mierze właśnie dzięki niej zostałam prymatolożką, współodkryłam nowy gatunek lemura na Madagaskarze i przeżyłam niezwykłe życie i karierę – zarówno w nauce, jak i w telewizji – jako eksploratorka National Geographic.
Kiedy przyszedł czas, by napisać własną książkę, poprosiłam Goodall o napisanie wstępu. Odpisała:
Mireya Mayor przypomina mi trochę mnie samą. Tak jak ja, kochała zwierzęta, gdy była dzieckiem. I tak jak ja, podążała za swoim marzeniem, aż stało się rzeczywistością.
Opowiadaczka i nauczycielka
Goodall była niezwykłą opowiadaczką historii i uważała, że to właśnie narracja jest najskuteczniejszym sposobem, by pomóc ludziom zrozumieć prawdziwą naturę zwierząt. Za pomocą sugestywnych obrazów dzieliła się niezwykłymi opowieściami o inteligencji zwierząt – od małp i delfinów, przez szczury i ptaki, aż po ośmiornice. Zainspirowała mnie, bym została reporterką przyrodniczą w National Geographic, bym mogła opowiadać historie i pokazywać dramat zagrożonych gatunków na całym świecie.
Goodall inspirowała i doradzała przywódcom państw, celebrytom, naukowcom i obrońcom przyrody. Wpłynęła także na życie milionów dzieci.
Poprzez Instytut Jane Goodall, który angażuje ludzi na całym świecie w działania na rzecz ochrony przyrody, powołała do życia Roots & Shoots – globalny program młodzieżowy działający w ponad 60 krajach. Program ten uczy dzieci, jak powiązani są ludzie, zwierzęta i środowisko, oraz jak działać lokalnie, by pomagać wszystkim trzem.
Oprócz ciepła, przyjaźni i cudownych historii, jakie od niej otrzymałam, szczególnie cenię sobie te słowa Goodall:
Największym zagrożeniem dla naszej przyszłości jest nasza apatia. Każde z nas musi wziąć odpowiedzialność za własne życie, a przede wszystkim – okazywać szacunek i miłość wobec istot żyjących wokół nas, zwłaszcza wobec siebie nawzajem.
To radykalna myśl, jak na naukowczynię jedyną w swoim rodzaju.
Źródło:
Mireya Mayor, Jane Goodall, the gentle disrupter whose research on chimpanzees redefined what it meant to be human, The Convesation,