Nagroda NCN 2025: Święto młodej polskiej nauki

Psycholog czasu, chemik topolog i biolog komórki roślinnej – tak można opisać troje laureatów tegorocznej Nagrody Narodowego Centrum Nauki. Wyróżnienie, przyznawane od 2013 r., trafia do badaczy i badaczek, którzy już na wczesnym etapie kariery dokonali przełomowych odkryć w badaniach podstawowych

W tym roku spośród 125 kandydatów i kandydatek kapituła wybrała troje naukowców reprezentujących trzy główne obszary badań: nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce; nauki ścisłe i techniczne; oraz nauki o życiu. Każdy z laureatów otrzymał nagrodę w wysokości 50 tys. zł.

Uroczystość wręczenia nagród odbyła się wczoraj w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie. W najbliższych tygodniach laureaci wystąpią także w cyklu „Nauka w Centrum”, organizowanym przez Centrum Kopernika i NCN.

Psycholog, który bada podróże w czasie

Prof. Maciej Stolarski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego został nagrodzony za badania nad zjawiskiem mentalnych podróży w czasie. Udowodnił empirycznie, jak kluczową rolę w jakości i efektywności życia odgrywa myślenie wybiegające poza chwilę obecną. Jego dorobek – łączący psychologię poznawczą, osobowościową i pozytywną – znacząco wpłynął na rozwój psychologii czasu na świecie.

Zdolność do przenoszenia się myślami w przeszłość i przyszłość to jedno z najważniejszych osiągnięć ewolucyjnych człowieka. „Dzięki umiejętności mentalnego podróżowania w czasie, oprócz doświadczania chwili obecnej, możemy na nowo przeżywać przeszłość i wyobrażać sobie przyszłość. Każdy z horyzontów temporalnych daje nam unikalne możliwości: wspomnienia budują tożsamość, koncentracja na teraźniejszości pozwala na bycie uważnym i smakowanie życia, a symulacje przyszłości umożliwiają planowanie i motywują do działania” – podkreśla prof. Stolarski.

Naukowiec bada m.in. zrównoważoną perspektywę czasową – zdolność elastycznego przełączania się między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Opracował wskaźnik odchylenia od tej równowagi, który stał się globalnym punktem odniesienia w badaniach. Analizuje także, jak postrzeganie czasu wpływa na emocje, relacje i skuteczność działania – również w sporcie.

W ostatnich latach połączył naukę z pasją do ultramaratonów, pokazując, że myślenie przyszłościowe sprzyja wytrwałości i systematycznemu treningowi. „Nagroda NCN jest dla mnie świadectwem sensu i wartości pracy, którą wykonałem, ale też źródłem motywacji, by się nie zatrzymywać” – podkreśla.

Chemia, która się splata

Dr hab. Bartosz Szyszko, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i członek Akademii Młodych Uczonych PAN, został wyróżniony w obszarze nauk ścisłych i technicznych. Specjalizuje się w chemii supramolekularnej – dziedzinie badającej, jak molekuły tworzą złożone układy dzięki nietypowym sposobom powiązania.

„Chemicy zwykle badają molekuły powiązane klasycznymi wiązaniami kowalencyjnymi lub jonowymi, ja natomiast chciałem zająć się topologią chemiczną. W centrum zainteresowania tej dziedziny znajdują się układy, które tworzą całość dzięki nieoczywistemu sposobowi powiązania ich elementów.”

Zespół prof. Szyszki syntetyzuje i bada rotaksany, katenany i węzły molekularne – cząsteczki splecione mechanicznie, przypominające ogniwa łańcucha. Ich właściwości radykalnie różnią się od klasycznych związków. Do osiągnięć laureata należy m.in. stworzenie nowych metod budowy struktur o nietrywialnej topologii oraz odkrycie nowego typu ruchu molekularnego w rotaksanach, nazwanego „trzepotaniem”.

Publikacja poświęcona elastycznym węzłom molekularnym, opisana w Angewandte Chemie, została wyróżniona przez Nature Synthesis. „Nagroda NCN to dla mnie znak, że nawet w świecie oczekującym natychmiastowych efektów i szybkich wdrożeń, wciąż jest miejsce na coś innego – na badania prowadzone z czystej ciekawości.”

Prace prof. Szyszki tworzą podstawę dla nowych materiałów inteligentnych i nanomaszyn, które mogą znaleźć zastosowanie w chemicznych czujnikach, miękkiej robotyce czy medycynie.

Kształty, które tworzą życie

Dr hab. Łucja Kowalewska z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego otrzymała Nagrodę NCN w obszarze nauk o życiu. Zajmuje się biologią komórki roślinnej, a w centrum jej badań znajdują się struktura i dynamika błon plastydowych.

„Rozpoznawanie kształtów to jedna z pierwszych umiejętności poznawczych dziecka. W naszej grupie badawczej przenosimy tę pierwotną ciekawość w świat biologii komórki, badając geometrię złożonych układów błonowych przy użyciu modelu roślinnych plastydów.”

Zespół dr hab. Kowalewskiej analizuje tzw. błony periodyczne, których organizacja ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania komórki – od biogenezy plastydów po efektywność fotosyntezy. Badaczka pokazuje, że nanomorfologia błon jest aktywnym regulatorem procesów życiowych, co przełamuje dotychczasowy paradygmat biologii komórki.

W swoich pracach łączy zaawansowane techniki mikroskopowe, biofizykę i narzędzia sztucznej inteligencji do trójwymiarowej analizy struktur błon. Choć badania mają charakter podstawowy, ich wyniki mogą inspirować tworzenie biomimetycznych nanomateriałów dla medycyny, farmacji i technologii żywności.

Prace dr hab. Kowalewskiej ukazały się m.in. w The Plant Cell, Plant Physiology, PNAS i Advanced Materials. Kieruje trzema projektami NCN i pełni funkcję zastępczyni przewodniczącego w europejskiej sieci COST European Curvature and Biology Network.

• aktualności
• Polska Akademia Nauk