Strażnicy nocy, czyli nietoperze w kulturze i naturze. Fakty zamiast mitów

Choć są symbolami grozy i mroku, to pożyteczne zwierzęta, które chronią uprawy i zapylają rośliny. Biolożka z Uniwersytetu w Southampton obala najczęstsze mity na temat tych niezwykłych zwierząt

Halloween to czas, gdy nietoperze pojawiają się na dekoracjach – najczęściej w roli stworzeń złowrogich i budzących lęk. Tymczasem prawda jest taka, że częściej pomagają ludziom, niż im szkodzą.

Ponad dwie dekady temu, gdy po raz pierwszy zobaczyłam nietoperza jako studentka, te enigmatyczne i „dziwne” zwierzęta całkowicie mnie zafascynowały. Im więcej o nich wiem, tym bardziej zadziwia mnie ich wyjątkowość i zdolności przystosowawcze. 

Oto siedem faktów, które obalają najbardziej powszechne mity dotyczące nietoperzy.

1. Strach przed nietoperzami nie jest uniwersalny – to kwestia kultury

W kulturze Zachodu nietoperze kojarzą się z czarownicami, wampirami, nocą i strachem – skojarzenia te utrwaliły literatura, kino i popkultura. W innych częściach świata wygląda to jednak zupełnie inaczej.

W Mezoameryce nietoperze były częścią świętych opowieści. Majowie czcili boga podziemi o imieniu Camazotz, związanego z nocą, śmiercią i ofiarą. W świętej księdze Majów K’iche’, Popol Vuh, Camazotz zamieszkuje Dom Nietoperzy w Xibalbie – mitycznym świecie zmarłych. Dla współczesnych Majów ta opowieść nadal ma znaczenie.

W 1946 r. w Monte Albán, ważnym stanowisku archeologicznym w południowym Meksyku, archeolodzy odkryli jadeitową maskę boga nietoperza datowaną na lata 100 p.n.e. – 200 n.e. Uznano ją za dowód, że nietoperze były czczone jako symbole płodności, śmierci i świętości nocy oraz jaskiń.

W mezoamerykańskich wierzeniach jaskinie postrzegano jako bramy do świata podziemi, a nietoperze wylatujące z tych mrocznych miejsc łączyły świat żywych z duchami przodków. Do dziś w Meksyku jaskinie i leje krasowe uznawane są za miejsca święte, w których odprawia się rytuały łączące dawne tradycje z katolicyzmem.

2. Nietoperze nie atakują ludzi

Od Draculi po Morbiusa – w filmach nietoperze często obsadzane są w roli potworów lub nosicieli śmiercionośnych chorób. Tymczasem spośród około 1500 gatunków nietoperzy tylko trzy żywią się krwią – i żaden z nich nie występuje w Europie. Wampirze nietoperze zamieszkują wyłącznie tropikalne rejony obu Ameryk.

Nawet one nie atakują ludzi – preferują krew bydła i innych zwierząt. Zdecydowana większość nietoperzy odżywia się owadami, owocami, nektarem lub rybami, pełniąc kluczową rolę w ekosystemach.

3. Nietoperze nie są winne epidemiom

Nietoperze rzeczywiście mogą przenosić wirusy – jak wiele innych zwierząt – ale do zakażenia ludzi dochodzi zazwyczaj wtedy, gdy ich siedliska są niszczone lub gdy są one stresowane kontaktem z człowiekiem. Odpowiedzialność spoczywa więc na nas, a nie na nich.

W przypadku pandemii COVID-19 istnieją dowody, że wirusa na wuhański targ mógł przenieść człowiek, a nie zwierzę.

4. Nietoperze nie są ślepe

Choć wiele gatunków prowadzi nocny tryb życia i porusza się w sposób, który może wydawać się chaotyczny, nietoperze widzą całkiem dobrze. Ich wzrok uzupełnia jednak wyjątkowy zmysł – echolokacja.

Dzięki wysyłanym dźwiękom, które odbijają się od przeszkód, nietoperze potrafią „zobaczyć” swoje otoczenie z niezwykłą precyzją. Ten biologiczny sonar pozwala im unikać drzew i innych przeszkód oraz polować na owady w locie. Technologia echolokacji stała się inspiracją dla twórców sonarów i radarów.

5. Nietoperze dają więcej, niż zabierają

W Wielkiej Brytanii nietoperze zjadają ogromne ilości owadów, chroniąc uprawy, ograniczając populacje komarów i zmniejszając potrzebę stosowania pestycydów.

W tropikach ich rola jest jeszcze większa – zapylają rośliny, rozsiewają nasiona i przyczyniają się do regeneracji lasów.

W 2021 r. wraz ze współpracownikami przeprowadziłam badanie w Meksyku, które wykazało, że nietoperze zwiększają plon i jakość owoców kaktusa uprawianego w tym kraju. Wartość ich usług zapylania oszacowano na 2,5 tys. dolarów za hektar uprawy.

A jeśli lubisz tequilę lub mezcal – to właśnie nietoperze zapylają agawy, z których powstają te trunki.

6. Nietoperze nie są szkodnikami

Nietoperze są ściśle związane z cyklami przyrody. Wykorzystują sygnały pogodowe, by zsynchronizować hibernację, migrację i rozmnażanie. Te cykle zależą jednak od dostępności pożywienia – zwłaszcza owadów.

Zmiany klimatu, które przesuwają pory roku i zaburzają rytm opadów, sprawiają, że owady pojawiają się wcześniej lub w mniejszej liczbie. W Europie, gdzie sezonowość jest silnie zaznaczona, może to poważnie zagrozić gatunkom owadożernym.

Europejskie badanie z 2025 r. ostrzega, że rozregulowanie synchronizacji między nietoperzami a ich ofiarami może prowadzić do wzrostu liczby szkodników i strat w uprawach.

7. Nietoperze to społeczne i opiekuńcze stworzenia

Wbrew hollywoodzkiemu wizerunkowi samotnych potworów, nietoperze to zwierzęta wyjątkowo towarzyskie i empatyczne. Samice wampirzych nietoperzy dzielą się krwią z tymi, którym nie udało się znaleźć pożywienia – nawet jeśli nie są spokrewnione. Spędzają też dużo czasu na wzajemnym pielęgnowaniu futra, co wzmacnia więzi w grupie.

W innych gatunkach samice tworzą kolonie lęgowe, w których wspólnie opiekują się młodymi, ogrzewają je i chronią.

Niedawne badania nad nietoperzem widmowym (Vampyrum spectrum) – jednym z największych drapieżnych nietoperzy obu Ameryk, o rozpiętości skrzydeł sięgającej metra – ujawniły, że żyją one w ścisłych grupach rodzinnych. Dzięki kamerom zainstalowanym w dziuplach naukowcy zaobserwowali, jak dorosłe osobniki dzielą się zdobyczą, pielęgnują się nawzajem i wracają do gniazda razem – zachowania rzadko spotykane u drapieżnych ssaków.

Nietoperze okazują się więc nie strasznymi samotnikami nocy, lecz społecznymi, inteligentnymi i troskliwymi stworzeniami, żyjącymi w skomplikowanych wspólnotach opartych na współpracy.

Artykuł ukazał się pierwotnie w serwisie The Conversation.