Rozwój bez planu? PAN ostrzega przed skutkami zaniedbań przestrzennych
Komitet PAN apeluje o dokończenie reformy planowania przestrzennego i rozwoju terytorialnego w Polsce
Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju przy Prezydium PAN (KPZK PAN) w oficjalnym stanowisku z 4 lipca 2025 r. apeluje o pilne dokończenie reformy planowania przestrzennego i rozwoju terytorialnego. Zdaniem ekspertów Polskiej Akademii Nauk, bez zdecydowanych działań legislacyjnych i instytucjonalnych Polska nie będzie w stanie skutecznie zarządzać przestrzenią, realizować polityki rozwoju ani ograniczać ryzyk gospodarczych i społecznych.
W ostatnich latach znowelizowano dwie kluczowe ustawy: o polityce rozwoju (w 2020 i 2024 r.) oraz o planowaniu przestrzennym (w 2023 r.). Ich celem było wprowadzenie tak zwanego zintegrowanego planowania, czyli powiązania polityki gospodarczej, społecznej i przestrzennej w ramach jednego spójnego systemu. W praktyce – jak wskazują eksperci PAN – integracja ta nie została zrealizowana, a planowanie przestrzenne zostało zepchnięte na dalszy plan.
Szczególne zaniepokojenie budzi, według ekspertów, uchylenie dokumentu „Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030” bez wprowadzenia jego równoważnego następcy. W projekcie nowej strategii długookresowej „KRK 2050” kwestie przestrzenne potraktowano marginalnie. W rezultacie państwo nie dysponuje obecnie dokumentem strategicznym, który określałby kierunki zagospodarowania przestrzeni kraju w perspektywie kilkudziesięciu lat. Utrudnia to m.in. planowanie rozwoju miast i wsi, infrastruktury, czy ochrony obszarów cennych przyrodniczo.
Skutki braku strategii
Brak całościowej strategii przestrzennej przekłada się na szereg problemów praktycznych. Gminy i województwa funkcjonują bez wspólnej ramy planistycznej, dokumenty są wzajemnie niespójne, a decyzje często wynikają z doraźnych interesów, a nie z analiz długofalowych potrzeb.
KPZK PAN jako przykład wskazuje utrzymanie w mocy decyzji o warunkach zabudowy (tzw. „wuzetek”) bezterminowo – do końca 2025 r. Takie rozwiązanie sprzyja niekontrolowanej rozbudowie, podnosi koszty utrzymania infrastruktury i utrudnia racjonalne gospodarowanie przestrzenią. Zdaniem Komitetu jest to również źródło chaosu przestrzennego oraz problemów środowiskowych, takich jak wzrost emisji, zmniejszenie retencji wodnej i rosnące koszty adaptacji do zmian klimatu.
Na poziomie regionalnym plany zagospodarowania przestrzennego województw – mimo że formalnie istnieją – nie stanowią skutecznego narzędzia koordynacji. Ich treść bywa niespójna ze strategiami rozwoju regionalnego, co prowadzi do pozorowania działań planistycznych, zamiast rzeczywistego zarządzania przestrzenią.
Propozycje zmian
KPZK PAN apeluje do władz centralnych do przyspieszenia reform. Postuluje m.in.:
- pełną integrację planowania społecznego, gospodarczego i przestrzennego,
- zmianę podejścia do planowania na poziomie województw i gmin,
- reformę instytucjonalną, obejmującą klarowny podział kompetencji między szczeblami lokalnym, regionalnym i centralnym,
- reformę finansową, czyli m.in. zwiększenie udziału samorządów w podatkach majątkowych, co pozwoli im podejmować bardziej odpowiedzialne i niezależne decyzje planistyczne.
Jednym z kluczowych postulatów jest także utworzenie krajowego funduszu rekompensat, który umożliwiłby gminom ograniczenie przeznaczania gruntów pod zabudowę – bez ryzyka roszczeń ze strony właścicieli. Obecnie wiele samorządów, obawiając się kosztów, planuje zabudowę „na zapas”, co prowadzi do dalszego rozpraszania osiedli i zwiększania kosztów ich obsługi.
Potrzeba nowej wizji rozwoju przestrzennego
Na zakończenie Komitet apeluje o opracowanie nowego dokumentu strategicznego, który w sposób spójny odnosiłby się do celów społecznych, gospodarczych i przestrzennych. Może to być nowy, zintegrowany plan długookresowy – niezależny od dalszych losów dokumentu KRK 2050. Eksperci podkreślają również potrzebę rozwoju planowania ponadlokalnego, szczególnie w tzw. obszarach funkcjonalnych, takich jak aglomeracje i strefy podmiejskie, gdzie zrównoważony rozwój zależy od współpracy wielu gmin.
Komitet przypomina, że szczegółowe propozycje reform zawarto w udostępnionych publicznie materiałach eksperckich – Policy Briefs i Reflection Papers – dostępnych na stronie internetowej KPZK PAN.
Pełna treść apelu oraz dokumenty towarzyszące dostępne są na stronie: https://kpzk.pan.pl/pl