Inteligentne wioski. Jak nowe technologie zmieniają życie poza miastem

Smart villages to społeczności, które wykorzystują technologie, innowacje i współpracę, by poprawić jakość życia mieszkańców. Nie chodzi o futurystyczne eksperymenty, lecz o nowy model rozwoju wsi w Europie

Co łączy małą gminę w Małopolsce, która uruchomiła lokalną platformę e-kooperatywy, z francuskim miasteczkiem prowadzącym cyfrowy system opieki nad seniorami i włoską wieś korzystającą z energii słonecznej? Wszystkie są przykładami smart villages, czyli inteligentnych wiosek – koncepcji, która w ostatnich latach staje się jednym z głównych kierunków polityki rozwoju obszarów wiejskich w Unii Europejskiej.

Dr Łukasz Komorowski z Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, autor publikacji Smart Villages jako koncepcja rozwoju obszarów wiejskich (2025) wyjaśnia, że „smart village to wieś, która potrafi wykorzystywać technologie i innowacje nie dla samej nowoczesności, lecz po to, by lepiej zaspokajać potrzeby mieszkańców”.

To nie projekt infrastrukturalny, ale – jak podkreśla badacz – sposób myślenia o rozwoju. „Nie chodzi o kopiowanie idei inteligentnych miast, lecz o wspieranie lokalnych wspólnot w budowaniu nowoczesnych, zrównoważonych i solidarnych modeli życia” – pisze Komorowski.

Projekt wspólnotowy

Idea inteligentnych wiosek pojawiła się w dokumentach Unii Europejskiej po raz pierwszy w 2017 r. W komunikacie Komisji Europejskiej wskazano, że są to „obszary wiejskie wykorzystujące innowacje cyfrowe, społeczne i ekologiczne, aby stawać się bardziej odporne i atrakcyjne”. Od tamtej pory smart villages stały się jednym z priorytetów Wspólnej Polityki Rolnej i programów badawczych, takich jak Horyzont Europa.

W dużym stopniu koncepcja ta rozwija wcześniejsze doświadczenia programu LEADER, opartego na współpracy lokalnych grup działania (LGD). Ich celem było oddolne planowanie i realizacja strategii rozwoju obszarów wiejskich. Smart villages łączą te społeczne mechanizmy z cyfryzacją usług, zieloną transformacją i współzarządzaniem.

„W przeciwieństwie do tradycyjnych projektów infrastrukturalnych, smart village nie jest czymś, co da się po prostu zbudować – to proces, w którym kluczową rolę odgrywa lokalna wspólnota” – podkreśla Komorowski.

Różne modele, jeden cel

Według badacza, inteligentna wieś może wyglądać bardzo różnie. W jednym przypadku będzie to gmina inwestująca w cyfrowe usługi publiczne, jak e-urząd, zdalne konsultacje medyczne czy szkolne platformy online. W innym – społeczność rolników tworzących wspólny system odnawialnych źródeł energii. Jeszcze gdzie indziej to lokalna sieć producentów żywności sprzedających swoje wyroby przez internet bez pośredników.

Łączy je wspólny mianownik: technologia ma służyć ludziom, a nie odwrotnie. „Kluczowym czynnikiem sukcesu nie jest infrastruktura, lecz kapitał społeczny – zaufanie, współpraca i umiejętność działania w sieci partnerskiej” – pisze Komorowski.

Badacz zaznacza też, że smart nie oznacza tylko cyfrowy. W wielu projektach chodzi raczej o inteligentne wykorzystanie lokalnych zasobów – tradycji, wiedzy, przyrody. „Smart village to proces modernizacji, który nie niszczy wiejskiej tożsamości, ale ją wzmacnia, pozwalając łączyć nowoczesność z zakorzenieniem w miejscu” – dodaje naukowiec.

Polska wieś na drodze do cyfrowej transformacji

W Polsce idea smart villages dopiero się rozwija. Komorowski zwraca uwagę, że dostęp do szybkiego internetu wciąż jest ograniczony, zwłaszcza daleko od miast, co utrudnia wdrażanie nowoczesnych rozwiązań. Z drugiej strony rośnie liczba lokalnych inicjatyw, które pokazują, że potencjał społeczny jest ogromny.

„Na razie to mozaika eksperymentów, ale widać rosnące zainteresowanie ze strony samorządów i organizacji pozarządowych. W dłuższej perspektywie może to stać się nowym kierunkiem rozwoju polskiej wsi” – ocenia Komorowski.

By koncepcja smart villages mogła przynieść trwałe efekty, potrzebne są – jak podkreśla autor – trzy rzeczy: edukacja cyfrowa mieszkańców, stabilne źródła finansowania i spójna polityka państwa wobec samorządów. Bez tego nawet najlepsze inicjatywy lokalne będą miały ograniczony zasięg.

Wieś przyszłości

Badacz proponuje, by rozwój inteligentnych wiosek traktować nie jako osobny program, lecz jako element szerszej strategii łączącej m.in. edukację, ekologię i transport. W ten sposób smart villages mogłyby stać się narzędziem wyrównywania szans rozwojowych między miastem a wsią.

„Nie chodzi o to, by wieś upodobniła się do miasta, lecz by w nowoczesny sposób wykorzystała swoje unikalne zasoby: więzi społeczne, przestrzeń, przyrodę i tradycję samopomocy” – pisze Komorowski.

Smart villages nie są wizją przyszłości, lecz procesem, który już trwa. W wielu miejscach w Polsce i Europie cyfrowe narzędzia pomagają mieszkańcom lepiej zarządzać energią, opieką, edukacją i transportem. Różnica polega na tym, że to nie państwo ani duże korporacje narzucają rozwiązania, lecz sami mieszkańcy tworzą je oddolnie – we współpracy z ekspertami i samorządami.

„Jeśli traktować wieś jako wspólnotę, a nie tylko przestrzeń produkcji rolnej, to smart village staje się sposobem na nową jakość życia poza miastem” – podsumowuje Komorowski.

Źródła:

Łukasz Komorowski, Smart Villages jako koncepcja rozwoju obszarów wiejskich, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2025.
https://www.irwirpan.waw.pl/polski/2025_L_Komorowski_Smart_villages.pdf

• Nauki humanistyczne i społeczne
• Nauki techniczne
• Polska Akademia Nauk