Starożytni Grecy i Rzymianie wiedzieli, że niszczenie środowiska może zmieniać klimat

Ludzie myślą o zmianie klimatu od tysięcy lat. Już od IV wieku p.n.e. Grecy i Rzymianie rozpoznawali, że klimat ulega zmianom w czasie i że działalność człowieka może się do tego przyczyniać. Martwili się, jaki będzie to miało wpływ zarówno na jednostki, jak i na całe społeczeństwa

Konstantine Panegyres

Ludzkość od tysiącleci wie o zmianach klimatu, rozważa je i się nimi niepokoi. Już co najmniej od IV w.  p.n.e. starożytni Grecy i Rzymianie zdawali sobie sprawę, że klimat zmienia się w czasie i że działalność człowieka może to powodować. Głęboko martwili się o wpływ, jaki zmiany te wywrą na nas jako jednostki oraz na społeczeństwo jako całość.

Najwcześniejsza wzmianka o zmianie klimatu

Grecki pisarz Teofrast z Eresos (żył mniej więcej między 372 a 282 r. p.n.e.) był uczniem Arystotelesa. Czasem przypisuje mu się najwcześniejsze odniesienie do zmiany klimatu. W traktacie O wiatrach zauważa, że mieszkańcy Krety rozpoznawali zmiany swojego klimatu na przestrzeni stuleci:

[mówią] że teraz zimy są dłuższe i pada więcej śniegu, a na dowód podają, że góry były niegdyś zamieszkane i rodziły plony, zboża i drzewa owocowe, ziemia była obsadzona i uprawiana.

Albowiem są rozległe równiny w górach Ida i w innych, z których żadnej dziś się nie uprawia, ponieważ nie rodzą.

Lecz dawniej, jak powiadano, były rzeczywiście zasiedlone, z tego powodu wyspa była pełna ludzi, gdyż wtedy występowały obfite deszcze, natomiast wiele śniegu i zimowej aury nie było.

Nie jest jasne, na ile dokładny jest opis klimatu Krety u Teofrasta ani jaki okres oznacza słowo „dawniej”.

Współczesne badania sugerują, że od ok. 8000 r. p.n.e. do 600 r. p.n.e. Kreta doświadczyła różnych zmian klimatu, na przykład od ciepłego i wilgotnego po ciepły i suchy, a następnie chłodny i wilgotny, podczas gdy w czasach, gdy pisał Teofrast, klimat miał być stosunkowo ciepły i suchy. Jego obserwacja pokazuje, że wiedza o zmianach klimatu była przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Starożytna świadomość roli człowieka…

W czasach grecko-rzymskich niektórzy byli nawet świadomi, że działania ludzi mogą przyczyniać się do zmian klimatu. Rzymski arystokrata Pliniusz Starszy (23/24–79 n.e.) napisał dzieło Historia naturalna, w którym podał przykłady zmian klimatu wywołanych przez człowieka.

W jednym fragmencie Pliniusz zauważył, że:

w okręgu Larisy w Tesalii osuszenie jeziora obniżyło temperaturę okolicy.

Według Pliniusza, z powodu tej zmiany klimatu:

zniknęły rosnące tam wcześniej drzewa oliwne, a winorośl zaczęła być przycinana przez przymrozki, czego przedtem nie było.

Pliniusz zauważył, że taki rodzaj zmiany spowodowany ludzką działalnością zdarzył się też gdzie indziej w Grecji:

Miasto Aenos, odkąd rzeka Marica została do niego przybliżona, doświadczyło wzrostu ciepła, a okolice Filippi zmieniły swój klimat po osuszeniu ziem uprawnych.

…i długoterminowych zmian klimatu

Starożytni Grecy i Rzymianie rozumieli, że klimat nie jest w czasie stały.Rzymski pisarz Kolumella (aktywny ok. 50 r. n.e.) zauważył w O rolnictwie, że wcześniejsi autorzy wspominali o zmianie klimatu:

Odkryłem, że wiele autorytetów […] było przekonanych, iż wraz z upływem długich wieków pogoda i klimat ulegają zmianie.

Kolumella odwołuje się do rzymskiego pisarza Saserna (aktywnego na początku I w. p.n.e.). Saserna obserwował, że:

Krainy, które dawniej z powodu nieustępliwej surowości zimy nie były w stanie ochronić żadnej sadzonki winorośli czy oliwki, teraz, gdy wcześniejsze zimno osłabło i pogoda staje się łagodniejsza, wydają obfite zbiory oliwek i winne zbiory Bachusa.

Saserna nie przypisywał jednak tych długoterminowych zmian klimatycznych działalności człowieka. Sugerował, że są one spowodowane położeniem Ziemi względem Słońca i innych planet, pisząc:

Położenie niebios się zmieniło.

Reakcje na zmiany klimatu

Greccy i rzymscy autorzy niekiedy skarżyli się na niszczenie środowiska. Pliniusz Starszy pisał, że:

Zanieczyszczamy rzeki i żywioły natury, a samo powietrze, które jest główną podporą życia, zamieniamy w środowisko sprzyjające jego niszczeniu.

Jednak większość starożytnych autorów nie łączyła szkód środowiskowych ani zanieczyszczeń ze zmianą klimatu w takim stopniu jak my dziś. Wyjątkiem były sytuacje, gdy mówili o osuszaniu jezior lub zmianach biegów rzek, co budziło powszechny niepokój.

Starożytni uważali jednak ochronę środowiska za kwestię poważną. W ich ujęciu uczynienie środowiska niezdrowym sprawia, że ludzie także stają się niezdrowi.

Na przykład lekarz Galen (129–216 n.e.) pisał, że za jego czasów Tyber w Rzymie był tak zanieczyszczony, iż niebezpiecznie było jeść ryby tam łowione. Mimo to wielu ludzi je jadło, chorowało i umierało. Głównymi źródłami zanieczyszczeń były ścieki i odpady.

Niektórzy starożytni władcy podejmowali działania na rzecz oczyszczenia środowiska. Na przykład cesarz rzymski Nerva (panował w latach 96–98 n.e.) przeprowadził prace budowlane, które – jak pisał Frontyn – sprawiły, że „wygląd miasta stał się czystszy i odmieniony”, a powietrze „czystsze”.

Greckie i rzymskie pisma ujawniają starożytne obawy o nasz negatywny wpływ na środowisko. Pokazują, że miejsca niegdyś bogate i urodzajne stawały się później jałowe i spustoszone. Chociaż Grecy i Rzymianie łączyli szkody środowiskowe ze zmianą klimatu w mniejszym stopniu niż my dzisiaj, to jednak wiedzieli, że niszczenie środowiska może klimat zmieniać. Rozumieli, że ostatecznie może to zaszkodzić nam samym i społeczeństwom jako całości.

Artykuł ukazał się pierwotnie w serwisie The Conversation
 

• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi