Szympans, jak naukowiec. Potrafi zmienić zdanie, gdy pojawi się nowy dowód

Badania przeprowadzone w ugandyjskim sanktuarium Ngamba Island pokazują, że szympansy potrafią rewidować swoje przekonania w świetle nowych informacji. To pierwszy tak wyraźny dowód, że nasi najbliżsi kuzyni myślą racjonalnie i reagują na sprzeczne dane podobnie jak ludzie

Umiejętność oceniania siły dowodów i zmiany przekonań, gdy pojawia się lepsze wyjaśnienie, to podstawa naukowego myślenia. Ale czy jest ona zarezerwowana wyłącznie dla człowieka? W komentarzu opublikowanym w Science prof. Brian Hare z Duke University przypomina, że już Charles Darwin zastanawiał się nad tym problemem. „Darwin uważał, że największym wyzwaniem dla teorii ewolucji jest ludzki intelekt. Przewidywał jednak, że elementy psychologiczne łączące człowieka z innymi gatunkami znajdziemy właśnie u małp człekokształtnych” – pisze Hare.

Badania zespołu Hanny Schleihauf z Uniwersytetu w Osnabrück potwierdzają to przeczucie. Eksperymenty z udziałem 23 szympansów mieszkających w sanktuarium na wyspie Ngamba w Ugandzie wykazały, że zwierzęta potrafią w sposób logiczny i racjonalny korygować swoje decyzje, gdy napotykają silniejsze dowody.

Eksperyment: dwa pojemniki, dwa tropy

W każdym z ośmiu testów szympansy miały odnaleźć smakołyk ukryty w jednym z dwóch identycznych pojemników. Otrzymywały po dwie wskazówki. Jedną silną (na przykład wyraźny widok jedzenia), drugą słabą (np. dźwięk potrząsanego pojemnika). Kolejność ich podania była zmienna.

Bez względu na kolejność, zwierzęta zwykle kierowały się mocniejszym tropem. Gdy najpierw usłyszały słabą wskazówkę, a dopiero potem zobaczyły bardziej jednoznaczny dowód, często zmieniały decyzję. Według badaczy świadczy to o zdolności do racjonalnego rewidowania przekonań, czyli o zachowaniu, które do tej pory uważano za typowo ludzkie.

Aby sprawdzić, czy szympansy nie reagują jedynie automatycznie na ostatni bodziec, badacze wprowadzili trudniejszy wariant z trzema pojemnikami: jednym z dowodem wizualnym, drugim z dźwiękowym i trzecim bez żadnego bodźca. Po usunięciu pojemnika z najsilniejszym tropem zwierzęta wcale nie wybierały losowo, ale częściej wskazywały ten, który wcześniej dawał słabszy, ale nadal wiarygodny sygnał. To dowód, że potrafiły porównywać i integrować różne rodzaje informacji, a nie tylko reagować odruchowo.

Jeszcze bardziej przekonujące były próby z fałszywymi tropami. Kiedy badacze podmienili prawdziwy smakołyk na jego obrazek namalowany na przezroczystej pokrywce, szympansy uczyły się na błędzie i częściej porzucały błędne przekonanie niż w grupach kontrolnych.

Racjonalne, czyli z refleksją

We wszystkich scenariuszach zwierzęta dokonywały racjonalnych wyborów dwa do trzech razy częściej niż nieracjonalnych. Według autorów badań oznacza to, że szympansy potrafią oceniać jakość dowodów, rozpoznawać, kiedy ich wcześniejsze przekonanie było błędne, i odpowiednio je korygować.

„To niezwykłe, że właśnie teraz, gdy odkrywamy wspólnotę zdolności poznawczych z innymi gatunkami, zagraża im wyginięcie” – zauważa Hare. Przypomina też, że wszystkie badane osobniki zostały uratowane z nielegalnego handlu mięsem z dzikich zwierząt, który wciąż stanowi jedno z głównych zagrożeń dla populacji naczelnych.

Odkrycie Schleihauf i współpracowników przesuwa granicę między ludzkim a zwierzęcym poznaniem. Jeśli inne gatunki potrafią wątpić, porównywać dowody i zmieniać zdanie, różnica między nami a nimi staje się kwestią stopnia, a nie rodzaju. „To głęboki dar wiedzieć, że gdy szympans spogląda człowiekowi w oczy, może właśnie zastanawiać się nad tym, co o nas myśli” – podsumowuje prof. Brian Hare.

Źródła:

• H. Schleihauf et al., Chimpanzees rationally revise their beliefs, Science, 30 października 2025, vol. 390, s. 521. DOI: 10.1126/science.adq5229
• B. Hare, Chimpanzees are natural scientists, Science, vol. 390, nr 6772, s. 444–445, 2025. DOI: 10.1126/science.aeb7565