Od ponad pół wieku bank nasion PAN w Powsinie chroni różnorodność świata roślin – od różnych form żyta po zagrożone, endemiczne i zanikające gatunki flory naturalnej Polski i Azji Środkowej. To arka przetrwania wielu taksonów znajdujących się na krawędzi wymarcia.
Banki nasion odgrywają kluczową rolę w ochronie różnorodności biologicznej. Na świecie jest ich około 1800 i stanowią swoistą arkę przetrwania roślin, w których są gromadzone nasiona roślin użytkowych i dziko rosnących, chronionych czy zagrożonych wymarciem. W Polsce pionierską rolę w tym obszarze odgrywa bank nasion w PAN Ogrodzie Botanicznym – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie założony przez prof. dr.hab. Jerzego Puchalskiego.
Choć początki jednostki były związane z badaniami nad genetyką i przechowywaniem odmian uprawnych i dzikich form żyta (Secale spp.), już w latach 80. XX wieku pojawiła się idea stworzenia osobnego banku nasion roślin chronionych i zagrożonych jako odpowiedzi na niepokojący zanik wielu populacji gatunków rodzimych flory Polski. Bank ten został oparty na nowatorskich metodach kriokonserwacji, czyli przechowywania nasion w ciekłym azocie. Technika ta – polegająca na spowolnieniu biologicznych procesów starzenia nasion w ultraniskich temperaturach (od –160 do –196 st. C) – pozwala na długoterminowe zabezpieczenie potencjału życiowego roślin. Zabezpieczanie nasion to proces złożony: od monitoringu populacji naturalnej w okresie kwitnienia, przez selektywny zbiór nasion, po ich fizjologiczne przygotowanie do ultraniskich temperatur, ocenę żywotności i testy kiełkowania. Dla nasion wielu gatunków jest niezbędne wcześniejsze przełamanie spoczynku, często przy użyciu specjalnych metod, takich jak stratyfikacja czy skaryfikacja.
W ciągu ponad trzech dekad działalności bank nasion zgromadził ponad 1000 próbek reprezentujących 315 taksonów flory Polski, w tym kilkadziesiąt gatunków wpisanych na czerwoną listę i objętych konwencją berneńską oraz dyrektywą siedliskową. W banku zabezpieczono także około 150 taksonów flory Azji Środkowej, uznawanej za światowy hotspot bioróżnorodności. Określenie to oznacza region odznaczający się wyjątkowym bogactwem gatunkowym, w tym obecnością licznych taksonów endemicznych i rzadkich, a zarazem szczególnie narażony na ryzyko utraty zasobów przyrodniczych.
W odróżnieniu od wielu europejskich instytucji bank nasion PAN nie ogranicza się do pasywnego przechowywania nasion. Działalność obejmuje aktywne monitorowanie populacji naturalnych, selektywny zbiór nasion z zachowaniem reprezentatywności genetycznej, testy żywotności, optymalizację warunków kiełkowania oraz badania nad tolerancją nasion na ekstremalne warunki. Namacalnym efektem wykorzystania zdobytej wiedzy i zgromadzonego materiału nasiennego jest przywrócenie na stanowiska naturalne populacji takich cennych dla przyrody Polskich gatunków jak języczka syberyjska w Dolinie Górnej Pilicy (we współpracy z Fundacją Przyroda i Człowiek) oraz dzwonecznik wonny w Kampinoskim Parku Narodowym. Dodatkowo od 2023 roku w jednostce funkcjonuje bank DNA, przechowujący w temperaturze –80 st. C genomowy DNA zagrożonych gatunków roślin, co stanowi istotną pomoc w projektach genotypowania i identyfikacji taksonomicznej, stanowiąc wsparcie dla programów restytucyjnych i baz danych sekwencyjnych.
W dobie globalnych zmian klimatu, presji siedliskowej i zaniku naturalnych populacji banki nasion i banki genów stają się ostatnią linią obrony przed bezpowrotną utratą gatunków. Bank nasion w Powsinie pełni funkcję nie tylko depozytariusza zasobów przyrody, lecz także miejsca, gdzie udowadnia się, że przyroda, odpowiednio chroniona, ma szansę przetrwać i zostać przywrócona do życia. To miejsce, gdzie nauka spotyka się z troską o przyszłość bioróżnorodności i przyszłych pokoleń.
Zabezpieczanie nasion to proces złożony: od monitoringu populacji naturalnej w okresie kwitnienia, przez selektywny zbiór nasion, po ich fizjologiczne przygotowanie do ultraniskich temperatur, ocenę żywotności i testy kiełkowania.