Grenlandia jako laboratorium długowieczności

W lodowatych, niemal pozbawionych światła wodach Arktyki żyje zwierzę, które wymyka się temu, co biolodzy wiedzą o starzeniu. Rekin grenlandzki (znany też jako polarny) może dożywać kilkuset lat – dłużej niż jakikolwiek inny kręgowiec

Najnowsze badania sugerują jednak, że jego długowieczność nie polega na unikaniu biologicznego zużycia. Kluczowe okazuje się coś innego: zdolność do podtrzymywania funkcji narządów mimo narastających uszkodzeń, które u większości gatunków prowadzą do ich niewydolności.

Szacunki oparte na datowaniu radiowęglowym tkanek oka wskazują, że rekiny grenlandzkie mogą żyć nawet 400 lat. Dojrzałość płciową osiągają dopiero po ponad stu latach, ich metabolizm jest skrajnie wolny, a tempo wzrostu wynosi około jednego centymetra rocznie. Przez dekady sądzono, że tak długowieczne zwierzę musi być w pewnym sensie „zatrzymane w czasie”, a jego komórki i tkanki nie starzeją się w sposób znany z innych organizmów. Nowe dane pokazują jednak znacznie bardziej złożony obraz.

Oczy, które nie tracą sprawności

Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć okazał się stan oczu rekina grenlandzkiego. Przez lata uważano, że zwierzęta te są ślepe lub niemal ślepe. Ich rogówki często porażone są przez pasożytnicze widłonogi, a środowisko życia niemal całkowicie pozbawione światła. Tymczasem analiza tkanek oka osobników liczących ponad sto lat ujawniła coś innego: siatkówka zachowuje integralność typową dla znacznie młodszych organizmów.

Nie widać w niej oznak degeneracji, które u ludzi i większości kręgowców nasilają się wraz z wiekiem. Badania molekularne wykazały natomiast wyjątkowo wysoką aktywność genów odpowiedzialnych za naprawę DNA – mechanizmów usuwających uszkodzenia prowadzące do obumierania komórek i degradacji tkanek.

„To rodzaj biologicznego systemu konserwacji” – mówi Lily Fogg z Uniwersytetu w Bazylei. W praktyce oznacza to, że neurony odpowiedzialne za widzenie mogą pozostawać sprawne przez dekady, a być może nawet przez całe stulecia.

Serce stare, ale wciąż działające

Nie wszystkie narządy korzystają jednak z tej samej strategii długowieczności. Zupełnie inny obraz wyłania się z badań nad sercem rekina grenlandzkiego. Analizy histologiczne sześciu osobników ujawniły zmiany typowe dla starzejących się tkanek: rozległe włóknienie, nagromadzenie lipofuscyny – barwnika będącego produktem ubocznym stresu oksydacyjnego – oraz uszkodzenia mitochondriów.

U ludzi taki zestaw zmian jest jednoznacznym sygnałem chorób układu krążenia. Tymczasem u rekinów serce nadal spełnia swoją funkcję. Zwierzęta zachowują zdolność do efektywnego pompowania krwi i nie wykazują objawów niewydolności.

„Spodziewaliśmy się zobaczyć coś zupełnie odwrotnego” – przyznaje Alessandro Cellerino ze Scuola Normale Superiore w Pizie, współautor badań nad starzeniem serca, dodając: „Zamiast narządu odpornego na uszkodzenia zobaczyliśmy serce pełne klasycznych markerów starzenia, które mimo to wciąż działa”.

Zdaniem badaczy to właśnie ta odporność funkcjonalna może być jednym z kluczy do ekstremalnej długowieczności. Ekolożka Catherine Macdonald z Uniwersytetu w Miami podkreśla, że u zwierząt żyjących tak długo konieczne są dwa uzupełniające się mechanizmy: zdolność do naprawy oraz zdolność do funkcjonowania mimo nieuniknionych uszkodzeń. „Nie da się całkowicie zatrzymać czasu. Można natomiast nauczyć się z nim żyć” – zauważa.

Czy takie odkrycia mają znaczenie dla medycyny człowieka? Naukowcy podchodzą do tego pytania z dużą ostrożnością. Nie chodzi o proste przenoszenie mechanizmów z rekinów na ludzi ani o wizje terapii odmładzających. „To nie jest zaproszenie do poszukiwań cudownych eliksirów” – zaznacza Macdonald. Raczej punkt wyjścia do zrozumienia, w jaki sposób organizmy mogą zachować sprawność narządów mimo nagromadzenia zmian, które u nas prowadzą do chorób.

Źródła:

Fogg, L. G., Skowronska-Krawczyk, D., Bardout, G., & Collaborators. (2026). The visual system of the longest-living vertebrate, the Greenland shark. Nature Communications. https://doi.org/10.1038/s41467-025-67429-6

Chiavacci, E., Cellerino, A., & Collaborators. (2025). Resilience to cardiac aging in Greenland shark, Somniosus microcephalus. bioRxiv. https://doi.org/10.64898/2025.12.20.695706

Sahm, A., et al. (2024). The Greenland shark (Somniosus microcephalus) genome provides insights into extreme longevity. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2024.09.09.611499

Rosen, M. (2026, January 23). How Greenland sharks defy aging: Eyes and hearts of these deep-dwelling sharks use biological tricks to keep functioning. Science News. https://www.sciencenews.org/article/greenland-sharks-aging-heart-eyes

• aktualności
• Nauki medyczne
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi