Gdzie dziś można spotkać dinozaura? 

W popkulturze dinozaury wciąż żyją dzięki filmom takim jak Park Jurajski Stevena Spielberga czy parkom rozrywki. W nauce odpowiedź na pytanie, gdzie dziś można spotkać dinozaura, jest jednak znacznie bardziej dosłowna. Można go zobaczyć w parku miejskim, na wsi, w lesie, a nawet na talerzu. Gościnią podcastu O co chodzi z tą nauką jest dr Justyna Słowiak z Instytutu Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk

66 mln lat temu doszło do masowego wymierania, w wyniku którego zniknęły tzw. nieptasie dinozaury, czyli te, które najczęściej przychodzą nam na myśl: tyranozaury, triceratopsy, ankylozaury czy ogromne zauropody. Jednak jedna linia dinozaurów przetrwała do dziś.

Kaczka jako relikt epoki dinozaurów

Dr Justyna Słowiak wyjaśnia, że już w jurze, około 150 mln lat temu, część dinozaurów obrała inną strategię ewolucyjną. Zamiast zwiększać rozmiary ciała, zaczęły się miniaturyzować i przystosowywać do życia nadrzewnego. Pióra pojawiły się u dinozaurów jeszcze przed wykształceniem aktywnego lotu. Niektóre gatunki miały już rozwinięte lotki, a pierwsze ptaki początkowo raczej szybowały, niż latały.

W toku ewolucji ogon skrócił się do tzw. pygostylu, czyli struktury powstałej ze zrośniętych kręgów ogonowych. Pióra na nogach zanikły, natomiast mięśnie piersiowe rozwinęły się na tyle, że umożliwiły aktywny lot. W ten sposób wyewoluowały ptaki, czyli jedyna linia dinozaurów, która przetrwała do dziś.

Który współczesny organizm jest najbardziej archaiczny z punktu widzenia ewolucji dinozaurów? Według dr Słowiak jedną z najstarszych linii ptaków, które przetrwały od czasów tuż po wymieraniu kredowym, są… kaczki.

Może to brzmieć zaskakująco, bo kaczka nie kojarzy się z prehistorycznym drapieżnikiem. W tym przypadku nie chodzi jednak o wygląd, lecz o pozycję w drzewie ewolucyjnym. Kaczki należą do bardzo wczesnej linii ptaków, która wyodrębniła się krótko po wielkim wymieraniu sprzed 66 mln lat. Według części badaczy jej początki mogą sięgać jeszcze końca ery dinozaurów. Innymi słowy, są przedstawicielami jednej z najstarszych gałęzi jedynej linii dinozaurów, która przetrwała do dziś.

Jak znajduje się dinozaury

Paleontolodzy nie dysponują tajnymi mapami z zaznaczonymi miejscami występowania skamieniałości. Poszukiwania opierają się przede wszystkim na analizie geologicznej. Badacze sprawdzają, czy dane warstwy skalne powstały na lądzie, z jakiego pochodzą okresu i czy istnieją warunki sprzyjające zachowaniu szczątków organizmów. Czasem wykorzystuje się odwierty, podobnie jak przy poszukiwaniu surowców naturalnych. Jednak wiele odkryć jest dziełem przypadku.

W Polsce jednym z ważnych stanowisk są Lisowice, gdzie w kamieniołomie natrafiono na szczątki sprzed około 220 mln lat. Pracownik zauważył ciemne fragmenty wystające z szarego iłu, sfotografował je i zamieścił zdjęcie na forum paleontologicznym. Okazało się, że to kości wymarłych zwierząt. Dziś można je oglądać w Muzeum Ewolucji.

Jednym z najbardziej spektakularnych regionów badań pozostaje Mongolia. Odkryto tam kompletne szkielety dinozaurów, w których kości zachowały się w układzie zbliżonym do anatomicznego. Wczesne ekspedycje do Mongolii były finansowane przez dyrektora American Museum of Natural History, który w pierwszej połowie XX w. chciał udowodnić, że kolebką człowieka była Azja. Choć nie odnaleziono tam szczątków przodków Homo sapiens, odkryto ogromne nagromadzenia skamieniałości dinozaurów. Badania trwają w tym regionie do dziś.

Całej rozmowy z dr Justyną Słowiak z Instytutu Paleobiologii PAN można posłuchać tutaj. 

• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja