Pomnik Kopernika i narodziny symbolu polskiej nauki

19 lutego obchodzimy Dzień Nauki Polskiej. To święto państwowe ustanowione sześć lat temu, by honorować polskich naukowców i ich dążenie do poznania prawdy. Data ta nawiązuje do rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika

Historia tego, jak Kopernik stał się symbolem nauki polskiej, wcale nie jest jednak prosta. – Szczególnie że na początku XIX w. Niemcy próbowali go nam zawłaszczyć – opowiada dr hab. Hanna Krajewska, dyrektor Archiwum Polskiej Akademii Nauk. Jednym z argumentów za niemieckością Kopernika był fakt, że pisał po łacinie. – Ale to był język uczonych, język nauki, a sam Kopernik czuł się poddanym króla polskiego – mówi dr Krajewska.

Sposobem, by do zawłaszczenia Kopernika nie doszło, było wzniesienie pomnika, który w 1830 r. stanął przed Pałacem Staszica.

Reformator i klasyk rzeźby

Stanisław Staszic był jedną z kluczowych postaci polskiego oświecenia – publicystą, reformatorem gospodarczym i współtwórcą Towarzystwa Przyjaciół Nauk. To on zaproponował wzniesienie dużej statuy i powierzenie jej wykonania islandzko-duńskiemu artyście Bertelowi Thorvaldsenowi, jednemu z najwybitniejszych rzeźbiarzy europejskiego klasycyzmu, twórcy licznych pomników i dzieł sakralnych w całej Europie.

Thorvaldsen nie był w Warszawie postacią anonimową. Już wcześniej wykonał pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Dr Krajewska mówi, że zaprzyjaźnił się z jedną z rodzin arystokratycznych i chętnie przyjeżdżał do Polski.

Finansowanie pomnika w dużej mierze wziął na siebie sam Staszic. – Środki na budowę pochodziły przede wszystkim z jego prywatnego majątku – podkreśla dyrektorka Archiwum PAN, dodając: – Był człowiekiem, który potrafił niezwykle dobrze zarządzać finansami. W wieku 45 lat został milionerem. Nie tylko pomnażał swój majątek, lecz przeznaczał go niemal w całości na cele publiczne, a nie prywatne.

Pomnik został odsłonięty 11 maja 1830 r. Uroczystości przewodniczył Julian Ursyn Niemcewicz. Zachowane relacje wspominają, że dzień był początkowo pochmurny, lecz w trakcie ceremonii niebo się przejaśniło. Fakt ten odnotowano jako dobrą wróżbę dla przedsięwzięcia.

Na cokole wyryto dwa napisy. Od strony ulicy Kopernika znajduje się łacińska inskrypcja „Nicolao Copernico Grata Patria”, natomiast od strony pałacu Zamoyskich polski napis „Mikołajowi Kopernikowi Rodacy”.

Zmieniana tablic

W czasie okupacji niemieckiej monument nie został od razu zniszczony. – Oszczędzono go, ponieważ okupanci uznali Kopernika za Niemca – mówi dr Krajewska. Zmieniono jednak napisy, zasłaniając oryginalne inskrypcje.

11 lutego 1942 r. Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” zdjął niemiecką tablicę w ramach akcji małego sabotażu (po wojnie trafiła ona do zbiorów muzealnych). Dopiero po powstaniu warszawskim pomnik został poważnie uszkodzony i wywieziony z miasta. Odnaleziono go na złomowisku w Hajdukach Nyskich. Odbudowę umożliwił m.in. fakt, że Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze posiadało modele dzieł artysty.

Warszawski monument stał się również wzorem dla jego kopii w Ameryce Północnej. – Polonia amerykańska zwróciła się do muzeum w Kopenhadze i wykonała identyczny pomnik – relacjonuje dr Krajewska. Kopia stanęła w Chicago, a następnie także w Montrealu jako dar Polonii kanadyjskiej. – To, że pomnik jest powielany, najlepiej świadczy o jego wartości artystycznej – dodaje.

Monument Kopernika przed Pałacem Staszica pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej nauki i jednym z najważniejszych punktów na naukowej mapie Warszawy.