Prof. Drąg: Antybiotykoodporność może być groźniejsza niż kolejna pandemia

Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie polskich naukowców. Jego zespół zidentyfikował związki chemiczne, które unieszkodliwiają wirusa SARS-CoV-2, co stało się przełomem w walce z pandemią, oraz opracował światowej klasy bibliotekę związków do badania enzymów odpowiadających za rozwój wielu chorób cywilizacyjnych, umożliwiającą ich szybszą diagnozę i leczenie. Teraz prof. Marcin Drąg buduje Centrum Chemii Biologicznej PAN

Jak wygląda budowanie takiego miejsca od podstaw?

Pomysł pojawił się wiele lat temu, gdy otrzymałem propozycję stworzenia pierwszej grupy chemii biologicznej w PAN. Na początku odmówiłem, bo kierowałem już dużym zespołem we Wrocławiu i nie chciałem dzielić uwagi między dwa miejsca. Od dawna jednak powtarzałem, że w pewnym momencie kariery chciałbym zbudować ośrodek od podstaw. Postawiłem jeden warunek: musi powstać nowy budynek i laboratorium jeden do jednego w porównaniu do tego co mam we Wrocławiu. I tak się stało. Instytut Chemii Fizycznej PAN zdobył grant ERA Chairs o wartości 2,5 mln euro na realizację projektu PERFECTION i zaczęliśmy budowę.

Zrekrutowaliśmy trzech liderów grup badawczych i ośmiu doktorantów. Mamy ludzi z czołowych uczelni na świecie. Warto odnotować ciekawą zmianę: przez lata marzeniem było wyjechać na Oxford, dziś osoby po Oxfordzie przyjeżdżają do Polski jako liderzy grup badawczych czy by robić doktorat.

Po czym pan pozna, że odnieśliście sukces?

Nie po liczbie publikacji. Publikacje są ważne, ale nie najważniejsze. Bardziej po tym, czy powstaną nowe rozwiązania – nowe metody diagnostyczne, nowe podejścia badawcze i rozwiązania problemów naukowych. I po tym, czy będziemy współpracować z innymi zespołami. To centrum ma działać w szerokiej sieci, nie tylko wewnętrznie. Chcemy współpracować z innymi grupami w PAN i poza nim.

W 2020 r. pana zespół zidentyfikował związki chemiczne, które mogą unieszkodliwić wirusa SARS-CoV-2. To było przełomowe odkrycie w walce z pandemią.

Jako jedno z pierwszych laboratoriów na świecie pokazaliśmy, jak ten wirus wygląda w żywej komórce. Stworzyliśmy marker, który pozwolił to zobrazować. Dostawałem wiadomości z różnych krajów, że to pierwszy przykład pokazania aktywnego wirusa w komórce. Oczywiście wirusa można zobaczyć w mikroskopii, ale to obraz „martwy”. My pokazaliśmy, jak wygląda zakażenie w rzeczywistości.

To był moment ogromnej mobilizacji nauki.

Przygotowywaliśmy się do tej pandemii od wielu lat, choć wtedy nikt tego tak nie nazywał. Współpracowałem z wybitnym wirusologiem, prof. Rolfem Hilgenfeldem z Niemiec. Przyjeżdżał do mnie, przywoził proteazy różnych wirusów i zawsze powtarzał: pandemia na pewno przyjdzie. Twierdził, że pojawia się co 10–15 lat.

W tamtym czasie dominował pogląd, że mamy już wszystko pod kontrolą. Prof. Hilgenfeld mówił natomiast, że nie mamy testów, nie mamy leków i nikt się tym nie interesuje.

Próbowaliśmy zdobywać finansowanie i było to bardzo trudne. Słyszeliśmy, że to problem Azji i że w Europie do niczego takiego nie dojdzie. Mimo to zaczęliśmy pracować i stworzyliśmy bibliotekę związków do badania wirusów.

I wtedy wydarzyło się coś, co można nazwać zbiegiem okoliczności. Pod koniec 2019 r. mieliśmy gotowe narzędzia, a jednocześnie pojawił się nowy wirus. Rolf miał przyjechać do mnie na święta Bożego Narodzenia, ale został wezwany do Chin. I nagle okazało się, że to, nad czym pracowaliśmy, jest potrzebne natychmiast.

8 marca 2020 roku opublikowaliśmy wyniki i zdecydowaliśmy się udostępnić je za darmo. Wiedzieliśmy, że laboratoria będą zamykane, a dostęp do danych utrudniony. To była świadoma decyzja.

Te badania przełożyły się później na konkretny lek.

Pfizer wykorzystał nasze wyniki i na tej podstawie powstał Paxlovid. To do dziś jedyny skuteczny lek na COVID-19.

Dziś jesteśmy lepiej przygotowani na kolejne pandemie?

Myślę, że tak. Na pewno jesteśmy lepiej przygotowani, jeśli chodzi o koronawirusy. Przebadaliśmy bardzo wiele proteaz koronawirusów, także tych z przeszłości, i porównaliśmy ich profile. Struktura Paxlovidu pasuje do wielu z nich – mniej lub bardziej, ale na tyle dobrze, żeby działać. Do tego dochodzi fakt, że powstaje bardzo dużo jego pochodnych. Firmy pracują nad związkami działającymi na ten sam cel biologiczny.

Jesteśmy też lepiej przygotowani pod względem testów i szczepionek. Wiemy, jak to robić. To ogromna zmiana. Nie powiedziałbym jednak, że problem jest rozwiązany. Koronawirusy to tylko jeden typ wirusów, a nowe będą się pojawiać.

Przykładem może być czarna ospa. Osoby urodzone po roku 1980 nie są na nią szczepione. Widziałem w USA symulacje pokazujące, że jeśli nie zatrzyma się ruchu na świecie natychmiast po wykryciu pierwszego przypadku, to w ciągu kilku miesięcy skutki mogą być dramatyczne.

Gdyby mógł pan dziś poznać odpowiedź na jedno pytanie naukowe, co by to było?

Czy będziemy w stanie opanować antybiotykoodporność. To według mnie największy problem. Jesteśmy w momencie, w którym wiele antybiotyków przestaje działać. Firmy mają pewne rozwiązania, ale nie w skali, która mogłaby rozwiązać problem globalnie.

Moim zdaniem w perspektywie 15–20 lat może to być kryzys porównywalny z pandemią. Bakterie bardzo szybko się adaptują i mają wiele mechanizmów obronnych. Jeśli miałbym wskazać największe zagrożenie dla zdrowia publicznego, to nie nowe wirusy, tylko właśnie antybiotykoodporność.

• Nauki medyczne
• Polska Akademia Nauk