Academia nr 2/2025 – Społeczna odpowiedzialność nauki

Od redakcji

Wobec kryzysu zaufania…

Pokusa, by uznać czasy, w których przyszło nam żyć, za wyjątkowe, towarzyszy chyba każdemu pokoleniu. W naszym jednak przypadku, jak sądzę, całkiem uzasadniona.

Trudno przewidzieć, co jest za zakrętem rewolucji wywołanej powszechnym dostępem do sztucznej inteligencji. Skala możliwości, jakie się przed nami otwierają, jest ogromna. Musimy tylko – tu, nad Wisłą – nie przespać tej chwili i nie pozwolić, by ten pociąg odjechał bez nas. Ale ta sama dostępność do AI i jej możliwości błyskawicznego generowania fałszywych treści napędzają kontrrewolucję przeciwko rozumowi. Żyjemy w czasach, gdy szerzenie dezinformacji staje się banalnie proste. Jak naukowcy mają się
w takim świecie odnaleźć? Jaką mają rolę do odegrania? Mamy o tym rozmowę z noblistą, prof. Haroldem
Varmusem.

W numerze przyglądamy się zresztą znaczeniu nauki i naukowców z różnych stron. Znajdą tu Państwo
rozważania nad etosem badacza, szczerą rozmowę o drodze ludzi nauki często „cierniami usłanej”, ale
mimo to fascynującej. Piszemy o kształtowaniu się pojęcia odpowiedzialności nauki i o tym, jak rozumie się ją współcześnie, szczególnie w medycynie, a także np. w designie. Poruszamy też temat troski o dziedzictwo – również przyrodnicze. Kształowania talentów i tego, jak świat akademicki zwraca się ku społeczeństwu, co wcale nie jest proste, bo naukowcy to ludzie skupieni na precyzji, warsztacie i języku. Poprosiliśmy więc o głos i porady praktyków – uznanych i skutecznych popularyzatorów.
Wreszcie, zastanawiamy się nad nauką współtworzoną ze społeczeństwem. I tu znów warto się zatrzymać:
ile dziś naprawdę o tym społeczeństwie wiemy – w dobie kryzysu tradycyjnych sondaży i paradygmatów
badań opinii? Staraliśmy się, by ten numer był możliwie pełny, różnorodny i spójny. Wierzymy, że właśnie taki oddajemy w Państwa ręce.

Karolina Głowacka

Spis treści

Panorama

• Paweł Łuków ZAWÓD JAK KAŻDY INNY?
• Marcin Krasnodębski ODPOWIEDZIALNOŚĆ NAUKI: HISTORIA NIEDOKOŃCZONA
• Anna Brożek NIEWIDZIALNE – A ISTOTNE
• Maria Mach WSPIERANIE WYBITNIE ZDOLNEJ MŁODZIEŻY
• Katarzyna Siuzdak, Katarzyna Grochowska, Konrad Skotnicki, Dawid Myśliwiec,
  Monika Chylińska, Adam Mirek DOTRZEĆ DO WIELU OSÓB: NAUKA W SIECI
• Ryszard Koziołek ŁAGODNI SOCJOPACI IDĄ DO LUDZI
• Joanna Bagniewska ZAWÓD: SCIENCE COMMUNICATOR
• Magdalena Zdražil PIĘKNO TO ZA MAŁO: DESIGN W SŁUŻBIE IDEI
• Dariusz Aksamit NAUKA OBYWATELSKA – REDEFINICJA

Badania w toku

• Marcin Drąg CHEMIA BIOLOGICZNA, CHEMIA SPOŁECZNA
• Michał Kotnarowski GDY STANDARD PĘKA: KRYZYS SONDAŻY I MOŻLIWE ROZWIĄZANIA
• Wojciech Fendler, Joanna Kornacka, Justyna Kutyba, Elżbieta Bylina, Zuzanna Nowak-Życzyńska OD IDEI DO TERAPII
• Anna Bielec NAUKA DOSTĘPNA

Rozmowa numeru

• Karolina Głowacka TYCH GÓR MI ŻAL (wywiad z Magdaleną Fikus)

Aktualności

• Włodzisław Duch AI – CZAS, BY SIĘ OBUDZIĆ!
• Wojciech Brzeziński ARCHEOLODZY ALARMUJĄ: PAŃSTWO TRACI KONTROLĘ NAD ZABYTKAMI
• NOBLISTA O NAUCE W CZASACH NIEUFNOŚCI wywiad z Haroldem Varmusem

Prezentacje

• Łukasz Wyrzykowski, Elżbieta Łazarewicz-Wyrzykowska MAŁE OBSERWATORIA, WIELKIE BADANIA
• Paulina Krzywda, Maciej Piróg W SKARBCU PAMIĘCI
• Anna Rucińska, Arkadiusz Nowak BOTANICZNY SEJF

W obiektywie

• Rafał Stefaniak, Sylwia Piwowar HYDROPOLIS – TU WSZYSTKO ZACZYNA SIĘ OD WODY

Punkt widzenia

• Dariusz Jemielniak OTWARTA NAUKA. BYLE SZYBCIEJ!
• Michał Kleiber ŚWIAT NIE CZEKA. INNOWACYJNA RACJA STANU

Zespół redakcyjny

Dariusz Jemielniak redaktor naczelny
Karolina Głowacka redaktor prowadząca
Anna Bielec sekretarz redakcji
Dominik Wódz redaktor językowy, korektor
Andrzej Figatowski opracowanie graficzne
Sylwia Piwowar fotograf, fotoedytor
Aneta Karwowska fotograf
Dorota Chabiera koordynator projektu

Rada Naukowa

Marek Konarzewski prezes PAN (przewodniczący)
Dariusz Jemielniak (wiceprzewodniczący)
Andrzej Buko, Patrycja Dołowy, Paweł Golik, Janusz Jurczak, Tomasz Kapitaniak, Marek Krawczyk, Krzysztof Nowak
Druk: Agencja Wydawniczo-Poligraficzna Gimpo

fot. Aneta Karwowska, PAN

Magazyn Polskiej Akademii Nauk

nr 1/82/2025 półrocznik ISSN 1733-8662
nakład: 2000 egz.
© Polska Akademia Nauk Upowszechniania Nauki i Wydawnictw
pl. Defilad 1
00-901 Warszawa

www.pan.pl www.academia.pan.pl academia@pan.pl

• Polska Akademia Nauk