Artykuł

Cichy wróg: naukowcy walczą z chemikaliami zagrażającymi zdrowiu i płodności

16 maja 2025

Udostępnij:

Autor: Vittoria D’Alessio

Streszczenie
Endokrynnie czynne chemikalia (EDC), obecne m.in. w plastiku, kosmetykach i tkaninach, mogą poważnie zaburzać zdrowie hormonalne i płodność, zwłaszcza u kobiet. Badacze z europejskiego projektu FREIA wykazali, że EDC wpływają na wcześniejsze dojrzewanie, zmniejszają liczbę komórek jajowych i mogą utrudniać zapłodnienie. Dzięki nowym modelom tkankowym i metodom testowania naukowcy identyfikują zagrożenia na różnych etapach życia kobiety. Choć nie da się całkowicie uniknąć kontaktu z tymi substancjami, proste działania, jak unikanie podgrzewania plastiku czy pranie nowych ubrań, mogą znacząco ograniczyć narażenie.

Chemikalia zaburzające gospodarkę hormonalną (EDC – endocrine-disrupting chemicals) są wszędzie – w plastiku, kosmetykach, meblach czy ubraniach – i po cichu wpływają na nasze zdrowie reprodukcyjne. Dzięki wsparciu UE, europejscy naukowcy badają ich wpływ i opracowują nowe testy, które mają chronić zdrowie przyszłych pokoleń.

Na celowniku: zdrowie kobiet

Profesor Majorie van Duursen, holenderska toksykolożka i ekspertka ds. zdrowia środowiskowego, koncentruje się na poprawie zdrowia kobiet. Jej głównym przeciwnikiem są EDC – substancje obecne w powietrzu, odzieży i produktach kosmetycznych.

Van Duursen kieruje sekcją Zdrowia Środowiskowego i Toksykologii w Instytucie Życia i Środowiska w Amsterdamie. Uważa, że konieczne jest lepsze zrozumienie wpływu EDC na układ rozrodczy kobiet oraz opracowanie skuteczniejszych testów, by wykrywać te chemikalia zanim trafią do codziennych produktów.

Ukryte zagrożenie

EDC można znaleźć praktycznie wszędzie: w zapachach domowych, środkach czystości, plastikowych opakowaniach (bisfenol A), kosmetykach (parabeny), szamponach i foliach (ftalany), ale także w patelniach z powłoką nieprzywierającą, pestycydach, elektronice, meblach i tekstyliach.

Badacze z międzynarodowego konsorcjum EURION, obejmującego osiem projektów badawczych, pracują nad zrozumieniem zagrożeń związanych z EDC i tworzeniem nowych metod testowania ich bezpieczeństwa.

Jednym z projektów w ramach EURION był pięcioletni program FREIA, koncentrujący się na wpływie EDC na zdrowie kobiet, zwłaszcza w kontekście płodności i układu rozrodczego.

Wpływ na płodność kobiet

Badania zespołu FREIA – z udziałem naukowców z Belgii, Danii, Estonii, Francji, Holandii, Szwecji, Wielkiej Brytanii i USA – wykazały, że EDC mogą przyspieszać dojrzewanie płciowe i zmniejszać liczbę komórek jajowych w jajnikach.

W laboratoriach stworzono modele ludzkich tkanek reprezentujące różne fazy życia – od płodowych jajników i nadnerczy po dojrzałe pęcherzyki jajnikowe – co pozwoliło zidentyfikować biomarkery ekspozycji na EDC.

Naukowcy odkryli m.in., że:

jajniki wystawione na działanie EDC zawierają mniej komórek rozrodczych,
dojrzewanie płciowe może zachodzić wcześniej,
skuteczność zapłodnienia in vitro spada, gdy w płynie pęcherzykowym znajduje się więcej EDC.

„Teoretycznie oznacza to, że ekspozycja na EDC już we wczesnym rozwoju może prowadzić do mniejszej liczby komórek jajowych, wcześniejszej menopauzy i problemów z płodnością,” mówi van Duursen.

Jak się narażamy?

EDC mogą przedostawać się do organizmu przez żywność podgrzewaną w plastiku, kosmetyki stosowane na skórę, czy toksyny uwalniane z chemicznie traktowanych mebli i ubrań. Niektóre z tych substancji naśladują hormony (np. estrogen), zaburzając naturalne funkcjonowanie układu hormonalnego.

„Wpływ EDC na zdrowie reprodukcyjne kobiet może być złożony i długotrwały – nawet po ekspozycji prenatalnej,” mówi Alexandra Scranton z organizacji Women’s Voices for the Earth.

Chociaż kobiety nie są bardziej biologicznie podatne na działanie EDC niż mężczyźni, częściej pracują w zawodach (np. salony fryzjerskie, sprzątanie), które wiążą się z częstym kontaktem z toksycznymi substancjami.

Nowe regulacje i testy

Chociaż EDC są objęte unijnym rozporządzeniem REACH, UE planuje ich bardziej rygorystyczną regulację. Projekty z konsorcjum EURION opracowały już ponad 100 metod testowania, z których wiele przechodzi obecnie walidację w niezależnych laboratoriach.

Celem jest w przyszłości wykorzystanie tych metod do ograniczenia użycia EDC w przemyśle.

Co możemy zrobić?

Zespół FREIA opublikował również praktyczne porady dla konsumentów, jak unikać kontaktu z EDC:

prać nowe ubrania przed pierwszym użyciem,
unikać podgrzewania jedzenia w plastiku,
regularnie odkurzać dom, by usuwać kurz zawierający EDC.

„Kobiety mają prawo znać realia, w których żyją. Naszym obowiązkiem jest je informować,” podsumowuje van Duursen.
„Choć jesteśmy otoczeni chemikaliami, niektórych z nich da się stosunkowo łatwo i tanio unikać.”