Cyfrowa Lalka PAN. Od powieści do projektu badawczego

Nowa ekranizacja Lalki trafi do kin 30 września. Film wyreżyserował Maciej Kowalski, a w głównych rolach występują Marcin Dorociński jako Wokulski i Kamila Urzędowska jako Izabela Łęcka. W Warszawie można już było zobaczyć fragmenty scenografii ustawione na Krakowskim Przedmieściu. To kolejny moment, w którym powieść Bolesława Prusa wraca do obiegu. Tym razem jednak równolegle powstaje coś jeszcze – jej cyfrowa, naukowa edycja przygotowywana w Polskiej Akademii Nauk

W Instytucie Badań Literackich PAN nad projektem pracuje Pracownia Edycji i Monografii Cyfrowych. Jedną z osób zaangażowanych jest dr Anna Mędrzecka-Stefańska. Jak podkreśla, dla zespołu Lalka nie jest tylko tekstem do opracowania, lecz książką, do której wraca się wielokrotnie – także poza pracą naukową. „Lalka jest taką książką, która wszystkich nas łączy. Wszyscy fascynujemy się tą powieścią. Wszyscy wielokrotnie ją cytowaliśmy w różnych wydaniach i czytaliśmy ją nie tylko jako tekst do edycji i naukowej analizy, ale też po prostu dla przyjemności”.

To przywiązanie nie wynika wyłącznie z miejsca powieści w kanonie. Badaczka zwraca uwagę na coś bardziej trwałego: sposób, w jaki opisuje ona ludzi i relacje między nimi. „Wydaje mi się, że jest to powieść, która zachowuje swoją aktualność ze względu na bardzo głęboką prawdę psychologiczną, nieosadzoną wyłącznie w epoce. Jednocześnie stanowi niesamowity, szeroki portret społeczeństwa i zmian społecznych”. W tle tej opowieści jest także doświadczenie samego Prusa jako kronikarza. „W taki bardziej reporterski, dziennikarski sposób zapisywał swoje obserwacje i refleksje na temat tego, jak świat się zmienia”.

Cyfrowa edycja, nad którą pracuje PAN, nie ma być zwykłym e-bookiem. Ma to być narzędzie, które pozwoli czytelnikowi zobaczyć więcej i łatwiej odnaleźć się w tekście. „To, co my nazywamy naukową edycją cyfrową, to zupełnie inna forma” – podkreśla Mędrzecka-Stefańska. Tekst zostanie szczegółowo oznaczony, co umożliwi śledzenie wątków i zależności. Na przykład wszystkie wypowiedzi o Wokulskim będzie można zebrać w jednym miejscu i zobaczyć, jak różne postaci go postrzegają. „W Lalce prawie wcale nie mamy tekstu pochodzącego bezpośrednio od narratora, w związku z czym wszystkie informacje o Wokulskim, które otrzymujemy, są przedstawione z czyjegoś punktu widzenia”.

Projekt porządkuje też coś, co w tradycyjnych wydaniach łatwo umyka: historię samego tekstu. Lalka ukazywała się najpierw w odcinkach prasowych, później w wersji książkowej, a jej kształt zmieniał się również pod wpływem cenzury. „To nie jest tak, że istnieje jedna „Lalka”. Ten tekst miał swoje skomplikowane dzieje edytorskie” – mówi dr Anna Mędrzecka-Stefańska. W cyfrowej edycji będzie można porównywać różne wersje i sprawdzać, gdzie pojawiają się zmiany. Jednocześnie badacze przygotują jedną, możliwie najpełniejszą wersję tekstu, wraz z informacją o alternatywnych wariantach.

O tym, kiedy i w jaki sposób cyfrowa wersja powieści zostanie udostępniona i co jeszcze będzie można w niej znaleźć można się dowiedzieć z podcastu O co chodzi z tą nauką Programu Czwartego Polskiego Radia i Polskiej Akademii Nauk. Odcinka można posłuchać tutaj.