„Czołgający się pionier” sprzed 400 mln lat zmienia historię wyjścia kręgowców na ląd
W Górach Świętokrzyskich odkryto najstarsze znane ślady prób poruszania się kręgowców po lądzie. Zostawiły je ryby dwudyszne – nasi odlegli krewni, spokrewnieni bliżej z człowiekiem niż z większością współczesnych ryb. Wyniki badań, opublikowane w Scientific Reports, przesuwają moment inwazji kręgowców na ląd o około 10 milionów lat wstecz i ujawniają najstarszy przykład „leworęczności” w historii zwierząt.
Ślady odkryto w opuszczonych łomach piaskowca w Ujeździe i Kopcu, w centralnej części Gór Świętokrzyskich. W badaniach uczestniczyli naukowcy z Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego, Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Friedrich-Alexander University Erlangen-Nuremberg.
Powierzchnie piaskowców datowane na środkowy i górny ems (ok. 400 mln lat temu) zachowały odciski, które badacze nazwali Reptanichnus acutori – po łacinie „czołgający się pionier”. Określenie to oddaje zarówno sposób poruszania się zwierzęcia, jak i jego znaczenie w ewolucji. Odkryte tropy to nie tylko odciski płetw. To złożony zapis ruchu, obejmujący bruzdy po tułowiu, ślady ciągnięcia ogona, a nawet odciski pyska, którym ryba „kotwiczyła się” w podłożu, aby podciągnąć resztę ciała.
W sąsiedztwie tych ścieżek znaleziono także odciski spoczynkowe innej ryby, Broomichnium ujazdensis: pary śladów płetw piersiowych i brzusznych, pozostawione, gdy ryba zatrzymywała się, opierając się na dnie. Układ tych struktur przypomina zachowania współczesnych afrykańskich ryb dwudysznych (Protopterus), które potrafią pełzać po lądzie w poszukiwaniu wody.
Odkrycie pokazuje, że ewolucja testowała różne strategie adaptacji do życia poza wodą niemal jednocześnie w co najmniej dwóch liniach zwierząt, u ryb dwudysznych i wczesnych czworonogów. Umiejętność przemieszczania się w bardzo płytkiej wodzie lub po wilgotnym lądzie poprzedzała pełne przystosowanie kończyn do chodzenia i mogła dawać przewagę w unikaniu drapieżników czy zdobywaniu nowych zasobów.
Najstarsza „leworęczność” i znaczenie odkrycia
Analiza 35 odcisków pyska ujawniła, że aż 97 procent z nich powstało, gdy ryba wbijała głowę w podłoże z przechyleniem w lewo. To najstarszy znany dowód lateralizacji, czyli asymetrycznego używania jednej strony ciała, u kręgowców. Wskazuje on, że w początkach ewolucji mogła dominować „leworęczność”, a dzisiejsza przewaga praworęczności u ludzi jest stosunkowo późnym zjawiskiem.
Ślady z Ujazdu i Kopca zachowały się w wyjątkowym stanie, ponieważ niemal natychmiast po powstaniu zostały przykryte warstwą osadu wulkanicznego. To pozwoliło zachować najdrobniejsze detale, od szerokich bruzd po delikatne odciski krawędzi płetw. Dla paleontologów to bezcenne źródło informacji, które umożliwia rekonstrukcję całych sekwencji ruchu sprzed setek milionów lat.
Znalezisko ma znaczenie wykraczające poza lokalny kontekst. Dokumentuje ono najwcześniejszy znany etap adaptacji kręgowców do życia na lądzie – jeszcze nie w pełni ukształtowany, ale już funkcjonalny. Pokazuje, że nasi odlegli wodni przodkowie zaczęli „testować” nowy świat lądu wcześniej, niż do tej pory sądzono, i że proces kolonizacji środowisk lądowych był złożony oraz wielotorowy.
Jak podkreślają autorzy publikacji w Scientific Reports, ryby dwudyszne, które pozostawiły te ślady, należą do grupy siostrzanej wszystkich lądowych kręgowców, w tym także ludzi. „Czołgający się pionier” z Gór Świętokrzyskich jest więc nie tylko rekonstrukcją ruchu sprzed 400 milionów lat, ale też symbolicznym zapisem jednego z pierwszych kroków na drodze, która wiodła ku nam.
Źródła:
Szrek, P., Uchman, A., Grygorczyk, K., Salwa, S., Dworczak, P. G., Traces of dipnoan fish document the earliest adaptations of vertebrates to move on land, Scientific Reports, 15, 28808 (2025). DOI: 10.1038/s41598-025-14541-8
Państwowy Instytut Geologiczny – PIB: Polscy naukowcy odkryli najstarsze ślady kręgowców na lądzie. Przełomowe znalezisko w Górach Świętokrzyskich
Odkrycie pokazuje, że ewolucja testowała różne strategie adaptacji do życia poza wodą niemal jednocześnie w co najmniej dwóch liniach zwierząt, u ryb dwudysznych i wczesnych czworonogów.