DNA, izotopy i Piastowie. Średniowiecze w nowym świetle

Od etnogenezy Słowian po analizę DNA – badania nad wczesnym średniowieczem przechodzą dziś prawdziwą rewolucję. Archeologia, coraz bardziej oparta na metodach przyrodniczych, pozwala zobaczyć przeszłość nie tylko oczami władców, ale też zwykłych ludzi żyjących tysiąc lat temu

Wczesne średniowiecze pozostaje jednym z kluczowych okresów w dziejach ziem polskich. To właśnie wtedy ukształtowała się pierwsza monarchia polska, a lokalne społeczności weszły na arenę dziejową, stając się częścią dynamicznie zmieniającej się Europy przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia. Nic dziwnego, że debata o stanie badań nad tą epoką – prowadzona regularnie od kilkudziesięciu lat – wciąż wzbudza ogromne zainteresowanie badaczy.

Najnowsza odsłona tej dyskusji odbyła się w dniach 5-7 listopada w Europejskim Centrum Edukacji Geologicznej w Chęcinach, podczas konferencji „Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 40 lat później”.

Wydarzenie, organizowane przez Fundację Varia Nauk Humanistycznych UW we współpracy z Wydziałem Archeologii UW, Instytutem Archeologii UMK w Toruniu oraz Instytutem Archeologii i Etnologii PAN odbyło się dzięki wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu „Doskonała Nauka II”.

Choć to tylko trzy dni intensywnych obrad, spotkanie jasno pokazało, że archeologia wczesnego średniowiecza znajduje się dziś w jednym z najciekawszych momentów w swojej historii. Dyskutowano zarówno klasyczne problemy – etnogenezę Słowian, początki państwa polskiego, numizmatykę czy monumentalną architekturę – jak i stan badań w poszczególnych regionach kraju. Szczególne zainteresowanie wzbudziły jednak najnowsze osiągnięcia metod przyrodniczych. Referat prof. Marka Krąpca, zapowiadający nadchodzące zmiany w datowaniu bezwzględnym, wywołał żywe reakcje, sugerując, że już w najbliższych latach możemy stanąć wobec kolejnego przełomu chronologicznego.

Równocześnie coraz większą rolę w badaniach nad wczesnym średniowieczem odgrywa bioarcheologia, która w ciągu ostatnich dwóch dekad zmieniła się nie do poznania. Analizy biochemiczne i molekularne szczątków ludzkich, zwierzęcych, a sporadycznie także roślinnych, pozwalają dziś spojrzeć na przeszłość z zupełnie nowej perspektywy. Co najważniejsze – przesuwają ciężar refleksji z dużych grup społecznych na poziom jednostki. Dzięki temu możliwe staje się badanie, jak płeć, status czy pochodzenie wpływały na dostęp do zasobów i kształtowały codzienne doświadczenia ludzi żyjących tysiąc lat temu.

Rekonstrukcje diety opierają się przede wszystkim na analizach stabilnych izotopów węgla i azotu (rzadziej siarki). Pozwalają one określać m.in. udział białka zwierzęcego, spożycie prosa, a także rozróżniać źródła pokarmu – morskie, słodkowodne i lądowe.Wyniki z obszaru Polski wskazują na duże zróżnicowanie sposobu odżywiania, które może odzwierciedlać złożoną strukturę etniczną oraz różne tradycje żywieniowe przynoszone przez migrujące grupy.

Kolejną szybko rozwijającą się dziedziną są analizy mobilności. Porównanie stosunku izotopów strontu w szkliwie zębowym – formującym się w dzieciństwie – z wartościami charakterystycznymi dla lokalnego środowiska umożliwia rozróżnienie osób miejscowych i przybyszów.

Nie mniejszą rewolucję wywołały analizy genetyczne, które pozwalają badać procesy mieszania się populacji, interpretować migracje w świetle źródeł historycznych, a także rekonstruować więzi pokrewieństwa i struktury rodzinne. Dzięki temu bioarcheologia staje się jednym z najważniejszych narzędzi umożliwiających analizę przemian społecznych i demograficznych w skali mikro – i właśnie to przesunięcie perspektywy sprawia, że dziś tak intensywnie zmienia nasze rozumienie wczesnego średniowiecza.

Gdy obserwuje się tak licznie zgromadzonych i świetnie współpracujących badaczy z wielu stron kraju, nietrudno o wrażenie, że choć przed nami stoją poważne wyzwania, kierunek rozwoju dyscypliny jest bardzo obiecujący. Dyskusja o archeologii wczesnego średniowiecza pozostaje ważna nie tylko ze względu na jej związek z początkami państwa, ale również dlatego, że pozwala uchwycić bogactwo i złożoność dawnych społeczeństw, które współtworzą nasze dzisiejsze dziedzictwo.

Sławomir Wadyl, 

• Nauki humanistyczne i społeczne