Kadr z nagrania opublikowanego na kanale Margarity Simonian w serwisie Telegram. Fot. Margarita Simonian/Russia Today.

„Obiecałam i dotrzymałam słowa. Od teraz Dostojewski będzie stałym ekspertem politycznym RT”. Tak 22 października Margarita Simonian, szefowa stacji RT, ogłosiła na swoim kanale na Telegramie, że do zespołu dziennikarzy tego państwowego medium dołączy nowy współpracownik: klasyk literatury rosyjskiej Fiodor Dostojewski

Na nagraniu, które w ciągu kilku dni obejrzano ponad 100 tys. razy, Simonian rozmawia z pisarzem wskrzeszonym przez sztuczną inteligencję. Cyfrowy awatar Dostojewskiego został zaprogramowany tak, by recytować fragmenty jego utworów. „DostojewskAI” z wielką powagą oznajmia, że Rosjanie pod żadnym pozorem nie powinni przejmować europejskich gustów. Jego słowa doskonale współbrzmią z polityką współczesnej Rosji, która pod hasłem obrony „tradycyjnych wartości” przeciwstawia się rzekomo zdegenerowanej Europie, pogardliwie nazywanej „Gejropą”.

Dostojewski inspiracją dla rosyjskich konserwatystów

Nie ma nic zaskakującego w tym, że Dostojewski przemawia dziś niemal jednym głosem z Władimirem Putinem. Przytoczony fragment pochodzi z Dziennika pisarza, czasopisma, które Dostojewski redagował i pisał samodzielnie w latach 1873–1881, aż do śmierci. Na jego łamach dawał wyraz skrajnemu nacjonalizmowi. Obok utworów, które weszły do kanonu literatury, takich jak Łagodna czy Sen śmiesznego człowieka, publikował teksty wzywające Rosję do wojny z Imperium Osmańskim w obronie słowiańskich „braci” na Bałkanach. Nie brakowało też gwałtownych ataków na Żydów ani przepowiedni o świetlanej przyszłości Rosji, która miała zatriumfować nad pogrążonymi w upadku narodami Europy.

W numerze z kwietnia 1877 roku znalazły się dwa artykuły o wymownych tytułach: „Wojna. Jesteśmy najsilniejsi” oraz „Wojna nie zawsze jest nieszczęściem. Czasem może przynieść ocalenie”. Dostojewski rozwijał w nich mesjanistyczną i apokaliptyczną wizję świata, która wywarła rzeczywisty wpływ na rosyjskie środowiska konserwatywne. Do jego myśli odwołuje się między innymi Aleksandr Dugin, otwarcie przedstawiający się jako intelektualny spadkobierca pisarza. Z kolei Władisław Surkow zaczerpnął od Dostojewskiego ideę obrony autentycznej rosyjskiej tożsamości. Sam Władimir Putin również regularnie wymienia Dostojewskiego wśród swoich ulubionych autorów.

Ten polityczny wymiar twórczości Dostojewskiego jest znacznie mniej znany europejskim czytelnikom. Wielu tłumaczy rezygnowało z przekładania jego najbardziej kontrowersyjnych tekstów politycznych, koncentrując się na wielkich powieściach.

Podczas gdy Zbrodnia i kara (1866) czy Bracia Karamazow (1880) doczekały się dziesiątek wydań, na pełny przekład Dziennika pisarza, opatrzony komentarzami i objaśniający kontekst historyczny, na przyklad francuscy czytelnicy musieli czekać aż do 1972 roku. Ukazał się on w prestiżowej serii Bibliothèque de la Pléiade, ale nadal pozostaje trudno dostępny dla przeciętnego odbiorcy.

Czytaj także

Przez lata krytycy literaccy oddzielali od siebie „dwóch Dostojewskich”. Nie chcieli stawiać na jednej płaszczyźnie genialnych osiągnięć powieściopisarza i ksenofobicznych tyrad publicysty. Pomagała w tym koncepcja dialogiczności, rozwinięta przez radzieckiego teoretyka literatury Michaiła Bachtina. Zwracała ona uwagę na wielogłosowość utworów Dostojewskiego i przestrzegała przed utożsamianiem poglądów wyrażanych przez bohaterów z osobistymi przekonaniami autora.

Twórczość w służbie rosyjskiej propagandy

Dziś, w czasie pełnoskalowej wojny w Ukrainie, ta mniej znana część dorobku Dostojewskiego jest na szeroką skalę wykorzystywana przez rosyjską propagandę. Większość odbiorców zna Dostojewskiego jako genialnego powieściopisarza, a nie konserwatywnego publicystę. Dlatego uczynienie go ekspertem politycznym RT jest szczególnie zręcznym posunięciem. Stacja kieruje swoje przekazy przede wszystkim do zagranicznych odbiorców i intensywnie wykorzystuje media cyfrowe, by przedstawiać stanowisko rosyjskiego państwa w możliwie atrakcyjnej formie.

Wybór pisarza o ugruntowanej światowej sławie pozwala dotrzeć do międzynarodowej publiczności, która zna Rosję między innymi dzięki jej wielkim postaciom kultury. Włożenie w usta Dostojewskiego wypowiedzi, które mogą zaskoczyć osoby znające jedynie jego powieści, pomaga z kolei uwiarygodnić antyeuropejską propagandę. Sugeruje bowiem, że już w XIX wieku wielki pisarz podzielał poglądy głoszone dziś przez Kreml. Zastosowanie sztucznej inteligencji nadaje całemu przedsięwzięciu atrakcyjną, rozrywkową formę i wpisuje się w charakterystyczną dla RT strategię wykorzystywania nowoczesnych formatów internetowych.

Simonian przyznaje, że pomysł zatrudnienia Dostojewskiego w charakterze eksperta nie był jej własny. Zainspirował ją felieton Martina Ivensa, redaktora naczelnego Times Literary Supplement (TLS), opublikowany w serwisie Bloomberg. Tekst nie dotyczył jednak Dostojewskiego, lecz sprawy Sally Rooney. Irlandzką pisarkę oskarżono niedawno o wspieranie terroryzmu, ponieważ zapowiedziała przekazanie części dochodów ze swojej twórczości propalestyńskiej organizacji, którą niedawno wpisano na listę organizacji terrorystycznych. W następstwie tej decyzji jej książki zaczęto wycofywać z rynku anglosaskiego.

Ivens, stając w obronie Rooney, rozpoczął swój artykuł od porównania jej sytuacji do przypadku Dostojewskiego. Zauważył, że książki rosyjskiego pisarza mogą swobodnie krążyć w obiegu, choć gdyby żył dzisiaj, bez wątpienia występowałby na antenie RT jako propagandysta. Margarita Simonian postanowiła podjąć wyzwanie. Skoro tak, Dostojewski rzeczywiście pojawi się na antenie.

Nie chodzi więc wyłącznie o wykorzystanie pisarza do celów politycznych. To również świadoma prowokacja wymierzona w europejskich komentatorów. Dzięki niej rosyjskie władze mogą włączyć się w zachodnie spory wokół cancel culture, czyli kultury unieważniania, i przedstawić Rosję jako obrońcę nieskrępowanej wolności słowa. Literatura odgrywa zresztą istotną rolę w rosyjskiej propagandzie towarzyszącej wojnie w Ukrainie.

Rosja, która rozpoczęła agresję, regularnie wykorzystuje wielkie postaci własnej kultury, by uwiarygodnić twierdzenie, że występuje w obronie rosyjskojęzycznych społeczności rzekomo prześladowanych przez władze Ukrainy — w Donbasie, na Krymie i w innych regionach.

Czytaj także

Na terytoriach zajętych przez Rosję podczas pełnoskalowej inwazji pojawiły się na przykład billboardy z cytatami z Aleksandra Puszkina. Z kolei fasadę teatru w Mariupolu, zniszczonego wiosną 2022 roku w rosyjskim bombardowaniu, w którym zginęło wiele osób, po zajęciu miasta przez rosyjską armię zasłonięto ogromnym banerem z wizerunkiem Lwa Tołstoja.

Literatura służy więc na okupowanych terenach do budowania przekonania o istnieniu wspólnej kultury. Jednocześnie pozwala przedstawiać zbrodnie popełnione przez rosyjską armię jako działania podejmowane w obronie wspólnego dziedzictwa.

Wojna kulturowa i odpowiedź na Zachód

Dostojewski zajmuje jednak w tej propagandowej strategii szczególne miejsce. Dzięki światowej sławie jego postać może być wykorzystywana nie tylko w Rosji czy na okupowanych terytoriach Ukrainy, lecz także w międzynarodowej debacie.

Pisarz stał się elementem politycznego sporu już w pierwszych dniach wojny, kiedy jeden z uniwersytetów w Mediolanie odwołał zaplanowaną konferencję poświęconą jego twórczości. Decyzja wywołała falę oburzenia, która wykroczyła daleko poza granice Rosji. Na Zachodzie pojawiły się liczne głosy krytykujące kulturę unieważniania, która miałaby obejmować również rosyjskich artystów niemających przecież żadnej bezpośredniej odpowiedzialności za wojnę.

Choć obawy przed systematycznym usuwaniem rosyjskiej sztuki i kultury z przestrzeni publicznej już dawno okazały się bezpodstawne, Kreml umiejętnie wykorzystał wywołaną wówczas panikę moralną. Dostojewski stał się jednym z jej symboli. W 2022 roku Władimir Putin posunął się nawet do porównania sytuacji Rosji do losu J.K. Rowling, autorki Harry’ego Pottera, która w tamtym czasie również znalazła się w ogniu krytyki.

Stworzony przez sztuczną inteligencję Dostojewski, występujący teraz jako ekspert RT, jest kolejnym elementem tej strategii. Ma być odpowiedzią na działania Zachodu i pomagać Rosji w zajmowaniu stanowiska w toczących się współcześnie wojnach kulturowych.

Jego obecność na antenie pozwala budować następujący przekaz: podczas gdy Europa, czego przykładem ma być Martin Ivens, próbuje uciszać niewygodne głosy, Rosja broni wolności słowa. Co więcej, przedstawia się jako światowa przystań dla dzieł i artystów, których działalności na Zachodzie zagraża kultura unieważniania.

Czytaj także

Artykuł „« DostoïevskIA » : la littérature russe au service de la propagande” ukazał się w serwisie The Conversation.

VF

Victoire Feuillebois

Badaczka literatury rosyjskiej na Uniwersytecie Strasburskim.

Nie chodzi więc wyłącznie o wykorzystanie pisarza do celów politycznych. To również świadoma prowokacja wymierzona w europejskich komentatorów.

Kategorie

Eksploruj

Kontakt

Ustawienia

Kontakt academia@pan.pl
Przejdź do treści