Analiza 163 lasów w południowej Polsce pokazuje, że kształt, wiek i skład drzewostanu mają kluczowe znaczenie dla obecności dzięciołów. Niektóre gatunki preferują duże, zwarte lasy, inne lepiej radzą sobie w mniejszych i rozproszonych zadrzewieniach
Dzięcioły są nie skutecznie eliminują szkodniki drzew, ale są też kluczowymi „inżynierami ekosystemu”. Wydrążone przez nie dziuple służą innym ptakom, ssakom i owadom. Ptaki te są jednak jednocześnie bardzo wrażliwe na zmiany środowiska.
Wszystko to sprawia, że populacja dzięciołów może wskazywać na stan zdrowia lasów. Monitorowanie ich pozwala szybko ocenić, jak zmiany w użytkowaniu terenu, zwłaszcza fragmentacja i upraszczanie drzewostanu, wpływają na całą leśną bioróżnorodność.
Zespół naukowców z Instytutu Ochrony Przyrody PAN i Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego analizując dane zebrane na terenie Małopolski sprawdził, które cechy lasu są dla dzięciołów najważniejsze. Autorzy artykułu opublikowanego w Scientific Reports stwierdzają, że „fragmentacja lasów to główny czynnik wpływający na występowanie i bogactwo gatunkowe dzięciołów, obok cech jakościowych siedliska”.
Duży, stary i liściasty
Spośród ośmiu zidentyfikowanych gatunków najczęściej występował dzięcioł duży (Dendrocopos major), obecny aż w 138 lasach. Jego występowanie, podobnie jak dzięcioła czarnego (Dryocopus martius), było ściśle powiązane z wielkością i zwartym kształtem kompleksu leśnego. Oba gatunki preferują duże, stare lasy z grubymi pniami i martwym drewnem, w którym łatwo wydrążyć dziuple.
Z kolei krętogłów (Jynx torquilla) częściej pojawiał się w mniejszych, nieregularnych i otwartych zadrzewieniach. Dzięciołek (Dryobates minor) był liczniejszy tam, gdzie las był bardziej oddzielony od innych, co może wskazywać na jego przystosowanie do mozaikowego krajobrazu. Dzięcioł zielony (Picus viridis) preferował lasy liściaste i unikał iglastych.
„Bogactwo gatunkowe dzięciołów było dodatnio związane z wielkością i wiekiem lasu, a ujemnie z udziałem drzew iglastych i dominacją jednego gatunku drzew” – stwierdzają autorzy.
Nie wszystkie dzięcioły chcą tego samego
Badacze potwierdzili, że różne gatunki dzięciołów mają odmienne potrzeby siedliskowe. Część, jak dzięcioł czarny czy duży, potrzebuje przestronnych lasów. Inne, jak krętogłów czy dzięcioł zielony, dobrze radzą sobie w bardziej otwartym krajobrazie z zakrzaczeniami, polami i małymi zagajnikami. Na przykład dzięcioł zielony żywi się mrówkami i zimą przenosi się do starszych lasów, ale latem może korzystać z młodych plantacji.
Modele statystyczne wykazały, że im więcej gatunków dzięciołów obecnych w danym lesie, tym większe prawdopodobieństwo, że znajdą się tam także inne rzadkie lub wyspecjalizowane gatunki.
„Nasze wyniki potwierdzają, że dzięcioły mogą pełnić rolę wskaźników bogactwa gatunkowego innych ptaków” – piszą autorzy. Ich obecność może więc służyć jako narzędzie do szybkiej oceny stanu przyrody na danym obszarze.
Wskazówki dla leśników i planistów
Z badań wynika jasno, że ochrona dzięciołów wymaga zachowania dużych, starych i różnorodnych lasów, ale także uwzględnienia mniejszych zadrzewień, jeśli są odpowiednio zróżnicowane. Jednorodne, młode lasy iglaste są najmniej atrakcyjne zarówno dla dzięciołów, jak i dla innych ptaków. Zwiększanie udziału drzew liściastych, pozostawianie martwego drewna i unikanie fragmentacji mogą znacząco poprawić warunki dla wielu gatunków.
Obserwacje przeprowadzono wiosną 2017 r. w lasach zarządzanych przez Lasy Państwowe. Analizy statystyczne objęły zarówno czynniki przestrzenne (np. wielkość i izolację lasów), jak i cechy strukturalne – wiek drzewostanu, udział gatunków iglastych i dominacja jednego gatunku. Badanie powstało w ramach grantów Narodowego Centrum Nauki.
Źródło:
Bełcik, M., Woźniak, B., Skórka, P. (2025). Forest fragmentation and heterogeneity shape the occurrence of woodpecker species in Central Europe. Scientific Reports, 15, 21660. https://doi.org/10.1038/s41598-025-04832-5