Dziedzictwo wojny.  Kto ginie od min i niewybuchów

Gdy wojna się kończy, a strony konfliktu podpisują porozumienia pokojowe, wielu ludzi zakłada, że niebezpieczeństwo minęło. W rzeczywistości są regiony, gdzie zagrożenie ukryte w ziemi pozostaje

Miny lądowe i niewybuchy mogą pozostawać aktywne przez dekady. Zakopane na drogach prowadzących do szkoły, na polach uprawnych czy w miejscach zabaw dzieci. W krajach, takich jak Laos czy Wyspy Salomona, bomby z wojen sprzed kilkudziesięciu lat wciąż powodują obrażenia i śmierć.

Obecnie co najmniej 57 państw jest „skażonych” minami lądowymi i niewybuchami, w tym moździerzami czy granatami. 

Jednocześnie część rządów wycofuje się z Traktatu o zakazie min przeciwpiechotnych – pierwszego kompleksowego porozumienia, które miało doprowadzić do eliminacji tej broni z konfliktów zbrojnych. Decyzje podejmowane dziś w parlamentach mogą przekładać się na realne zagrożenie pod stopami ludzi przez wiele lat.

Badanie zespół z Uniwersytetu w Queensland miało na celu oszacowanie skali długoterminowego ryzyka związanego z minami i innymi materiałami wybuchowymi. To największa na świecie taka analiza. Dane pozwalają odpowiedzieć na kluczowe pytania: kto ginie od takiej broni i dlaczego.

Co mówią liczby

Autorzy przeanalizowali 105 913 przypadków ofiar w 17 krajach dotkniętych konfliktami zbrojnymi. Wykorzystali operacyjne dane zbierane rutynowo przez krajowe instytucje zajmujące się rozminowywaniem, ONZ oraz organizacje humanitarne. Są to rzeczywiste rejestry zdarzeń, odzwierciedlające sytuację społeczności, bez nakładania dodatkowych obciążeń na i tak przeciążone służby.

Odsetek zgonów wśród poszkodowanych wyniósł 38,8 proc. Oznacza to, że na każde 10 osób rannych w wyniku wybuchu miny lub innego niewybuchu niemal cztery umierają. To wyjątkowo wysoki poziom. Dla porównania, śmiertelność wśród osób z obrażeniami wybuchowymi leczonych w dobrze wyposażonych centrach urazowych – zarówno wojskowych, jak i cywilnych – wynosi około 2 proc. Różnica ta pokazuje dramatyczną dysproporcję między osobami rannymi w miejscach z funkcjonującym systemem chirurgii urazowej a tymi, którzy nie mają do niego dostępu.

Nie wszystkie zagrożenia niewybuchami są tak samo śmiercionośne. Najbardziej zabójcze okazały się improwizowane ładunki wybuchowe (IED). Są one coraz częściej stosowane podczas konfliktów i często detonowane zdalnie, aby zmaksymalizować liczbę ofiar. Ich siła rażenia i nieprzewidywalność powodują ciężkie obrażenia, z którymi lokalne systemy opieki zdrowotnej często nie są w stanie sobie poradzić.

Kto jest najbardziej narażony

Większość ofiar min i niewybuchów stanowią mężczyźni. Jednak wśród kobiet występowało istotnie wyższe prawdopodobieństwo zgonu w wyniku odniesionych obrażeń. Autorzy wskazują, że może to odzwierciedlać nierówny dostęp do opieki medycznej, opóźnienia w udzieleniu pomocy oraz bariery społeczne ograniczające mobilność i możliwość podejmowania decyzji w wielu regionach dotkniętych konfliktami.

Najwyższe prawdopodobieństwo śmierci odnotowano w grupie dorosłych w wieku 45–64 lata. Osoby starsze częściej mają choroby współistniejące i większe trudności z dotarciem do placówek medycznych. Ich potrzeby bywają przy tym niedostrzegane.

Kolejną grupą szczególnie narażoną są dzieci. Często detonują miny podczas zabawy, a tragedia polega na tym, że zwykle bawią się w grupach. Gdy jedno z nich natrafi na niewybuch, rannych zostaje kilkoro. Z analizowanych danych wynika jednak, że dzieci częściej niż dorośli przeżywały takie incydenty. Może to wynikać z innego charakteru urazów lub z faktu, że dorośli szybciej ruszają im na pomoc, co skraca czas do udzielenia wsparcia medycznego.

Przeżycie incydentu to jednak dopiero początek. Dzieci często wymagają wielu operacji, wymiany protez w miarę wzrostu, długotrwałej rehabilitacji i stałego wsparcia w radzeniu sobie z niepełnosprawnością. Wiele systemów ochrony zdrowia nie jest przygotowanych na takie potrzeby.

Długofalowe skutki i możliwe rozwiązania

Koszty społeczne min i niewybuchów wykraczają daleko poza natychmiastowe obrażenia. Urazy dezorganizują codzienne życie i mogą utrwalać ubóstwo całych społeczności. Rolnicy nie są w stanie bezpiecznie uprawiać ziemi z powodu zagrożenia minami. Kobiety zbierające wodę lub żywność również ryzykują detonację ładunków. Gdy dochodzi do wypadku, rodziny tracą żywicieli, a role opiekuńcze ulegają zmianie. To często prowadzi do dalszego pogłębiania się biedy.

Autorzy badania podkreślają, że jest to kryzys zdrowia publicznego, któremu można zapobiegać. Wnioski wskazują na pilną potrzebę wzmacniania systemów ratownictwa medycznego, opieki przedszpitalnej, transportu medycznego oraz podstawowej chirurgii w regionach dotkniętych konfliktami. Równie istotna jest długoterminowa rehabilitacja i wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami, zwłaszcza dzieci, które będą żyły z konsekwencjami tych obrażeń przez dekady.

W miarę jak stare konflikty pozostawiają po sobie niewybuchy, a nowe wojny wybuchają w kolejnych miejscach, materiały wybuchowe nadal skażają przestrzeń, w której ludzie mieszkają, pracują i przemieszczają się. Zrozumienie, kto ginie i z jakich powodów, jest kluczowe, aby zapobiegać kolejnym zgonom – i sprawić, by pokój rzeczywiście oznaczał bezpieczeństwo.

Tekst ukazał się w serwisie The Conversation 

• aktualności
• Nauki humanistyczne i społeczne
• Nauki medyczne
• Nauki techniczne