Europejski Plan Adaptacji do Klimatu ma przygotować Europę na najgorszy scenariusz

Przyszły Europejski Plan Adaptacji do Klimatu (ECAP) powinien zakładać scenariusz skrajnie pesymistyczny, traktować mitygację na równi z adaptacją oraz uznać błękitno-zieloną infrastrukturę za element infrastruktury krytycznej – zaleca Interdyscyplinarny Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN w komunikacie 02/2025

Dokument został przygotowany na prośbę Ministerstwa Klimatu i Środowiska jako wkład do polskiego stanowiska w pracach nad ECAP.

Komitet przypomina, że coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują na to, iż przyszłości naszej cywilizacji w znanej formie zagrażają powiązane skutki zmiany klimatu i utraty bioróżnorodności. W odróżnieniu od potencjalnych konsekwencji wojny nuklearnej, ryzyko to przez długi czas nie było traktowane z należytą powagą ani w dokumentach strategicznych ani w praktyce politycznej.

W komunikacie podkreślono, że „obecnie znajdujemy się w krytycznym momencie, w którym konieczne jest równoległe podjęcie działań na rzecz ograniczania tempa zmian klimatu oraz dostosowania się do ich nieuniknionych konsekwencji”. 

Filary bezpieczeństwa klimatycznego

Z tego powodu rekomendacje Komitetu koncentrują się na rozwiązaniach konkretnych, szybkich i zintegrowanych. Kluczowym postulatem jest, aby w ECAP mitygacja znalazła się na równi z adaptacją. Adaptacja ma bowiem swoje granice względne i bezwzględne, a dalszy wzrost temperatury może sprawić, że część działań dostosowawczych stanie się nieskuteczna lub wręcz niemożliwa.

Komitet podkreśla też znaczenie autonomii energetycznej Europy. W komunikacie wskazano na konieczność „intensywnego, a zarazem środowiskowo odpowiedzialnego rozwoju niskoemisyjnych źródeł energii – prowadzonego z poszanowaniem bioróżnorodności i krajobrazu – jako warunku trwałej autonomii energetycznej Europy”.

Przyspieszenie rozwoju odnawialnych źródeł energii i energetyki jądrowej ma być nie tylko imperatywem klimatycznym, lecz także odpowiedzią na narastającą niestabilność geopolityczną i wstrząsy na rynkach energii.

Wspólny język i wspólny scenariusz

Drugim filarem zaleceń jest uporządkowanie języka, którym mówi się o adaptacji do zmiany klimatu. Zdaniem Komitetu, definicje i terminologia wykorzystywane w ECAP powinny być zgodne z ustaleniami IPCC, a zarazem uzupełnione o pojęcia specyficzne dla Unii Europejskiej, które mogą budzić niejasności lub kontrowersje w państwach członkowskich.

Szczególnej uwagi wymagają pojęcia niewłaściwej adaptacji (maladaptacji) i greenwashingu. Komitet postuluje, by zostały one jasno zdefiniowane i poparte przykładami oraz kryteriami rozpoznawania, „aby w warunkach przyspieszającej zmiany klimatu i wysokich kosztów adaptacji UE mogła skutecznie zapobiegać zarówno niewłaściwej adaptacji, jak i greenwashingowi”.

Dokument odwołuje się również do Europejskiej Oceny Ryzyka Klimatycznego (EUCRA), która identyfikuje główne ryzyka klimatyczne i ich kaskady. ECAP powinien, zdaniem Komitetu, wprost korzystać z tych ustaleń i przywiązywać szczególną wagę do ryzyk kaskadowych i złożonych, wymagających zintegrowanego zarządzania ponad granicami sektorów i państw.

Dla celów planowania adaptacji Komitet proponuje, by punktem odniesienia ECAP był scenariusz skrajnie pesymistyczny dla antropogenicznych emisji CO₂.

W komunikacie przypomniano, że globalna temperatura przekroczyła już próg 1,5 st. C względem epoki przedindustrialnej, a 2 st. C może zostać osiągnięte znacznie wcześniej niż w połowie XXI w.

„Tempo globalnego ocieplenia jest zgodne z trajektorią scenariusza skrajnie pesymistycznego, a ECAP musi przygotować Europę na taki przebieg zdarzeń” – podkreśla Komitet.

Od ocen ryzyka do ich ciągłego monitorowania

Istotną częścią zaleceń są postulaty dotyczące oceny ryzyka klimatycznego. Komitet wskazuje, że ECAP powinien obejmować zarówno ryzyka bezpośrednie (związane z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi), jak i pośrednie, wynikające z zakłóceń w dostępie do wody, żywności czy usług ochrony zdrowia. Takie zjawiska mogą prowadzić do napięć społecznych, migracji oraz rozszerzania zasięgu patogenów.

Szczególnym wyzwaniem pozostają ryzyka transgraniczne, zwłaszcza w dorzeczach wspólnych rzek, takich jak Odra, Dunaj czy Ren. Komitet rekomenduje skoncentrowane oceny ryzyka, wspólne planowanie adaptacyjne i mechanizmy zarządzania zasobami wodnymi, które w przyszłości mogą stać się jednym z najbardziej wrażliwych zasobów Europy.

Propozycja obejmuje również wprowadzenie stres testów klimatycznych dla systemów narażonych na skutki zmiany klimatu – analogicznych do testów stosowanych w sektorze finansowym. Ich wyniki, zdaniem autorów, mogą być bardziej zrozumiałe dla decydentów i obywateli niż abstrakcyjne wskaźniki fizyczne, co ułatwi budowanie poparcia dla działań adaptacyjnych.

Ze względu na dynamikę procesów klimatycznych, Komitet sugeruje odejście od statycznych ocen ryzyka na rzecz ciągłego, prognostycznego monitoringu. ECAP powinien uwzględniać nie tylko aktualny stan zagrożeń, ale też trajektorie zmian i kaskady skutków uszkodzeń infrastruktury.

Błękitno-zielona infrastruktura jako infrastruktura krytyczna

W części poświęconej politykom sektorowym Komitet jednoznacznie opowiada się za rozwiązaniami opartymi na przyrodzie (Nature-Based Solutions). ECAP powinien „podkreślić fundamentalną rolę błękitno-zielonej infrastruktury jako skutecznego, szybko wdrażalnego i środowiskowo zrównoważonego narzędzia adaptacji”. 

Tradycyjne rozwiązania inżynieryjne powinny być stosowane tam, gdzie uzupełniają lub wzmacniają interwencje przyrodnicze. Komitet zaleca wykorzystanie istniejących instrumentów ochrony przyrody, takich jak Rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych, sieć Natura 2000 czy strategie ochrony terenów podmokłych i torfowisk.

Podkreśla, że błękitno-zielona infrastruktura przynosi współkorzyści, wzmacnia odporność społeczno-gospodarczą i w porównaniu z klasycznymi inwestycjami inżynieryjnymi może obniżać koszty w dłuższej perspektywie. Jednocześnie Komitet ostrzega, że skuteczność tych rozwiązań zależy od ograniczania emisji gazów cieplarnianych.

„Przetrwanie ludzi, społeczeństw i gospodarki bezpośrednio zależy od usług ekosystemowych – dlatego błękitno-zielona infrastruktura powinna być traktowana jako infrastruktura krytyczna” – czytamy w komunikacie.

Na zakończenie Komitet wzywa do rozwoju krajowego prawa klimatycznego opartego na wiedzy naukowej. Brak spójnych regulacji, jak ostrzegają autorzy, zwiększa ryzyko decyzji, które nieintencjonalnie osłabiają cele adaptacyjne.

Źródło:

Interdyscyplinarny Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego przy Prezydium PAN, Komunikat 02/2025 w sprawie zaleceń do przyszłego Europejskiego Planu Adaptacji do Klimatu (ECAP), Warszawa, 8 grudnia 2025.

• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi