Czytasz artykuł w trybie offline
Nieoczywiste oblicze polskiej przyrody
Jezioro lobeliowe Gacno Wielkie w Parku Narodowym „Bory Tucholskie”. Fot. Bartek Bodak / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL.
Polska przyroda to nie tylko krajobrazy, duże zwierzęta i charakterystyczne rośliny. Pod powierzchnią ziemi, pod korą i między ziarnami piasku rozgrywają się procesy, od których zależy funkcjonowanie całych ekosystemów. Dr Piotr Bernatowicz, autor książki „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody”, pokazuje, jak ich nie przegapić
Academia: Co zwykle umyka nam, gdy patrzymy na polską przyrodę? I co pański przewodnik pomaga dostrzec?
Dr Piotr Bernatowicz: Znamy ten pierwszy obraz – ten, który trafia na pocztówki, zdjęcia i okładki książek, ale umyka nam to, co sprawia, że najbardziej widoczne elementy ekosystemu w ogóle mogą istnieć. Za tym obrazem kryje się ogromna różnorodność powiązań między zwierzętami, roślinami i grzybami, a jeśli zajrzymy jeszcze głębiej – także mikroorganizmami.
W przewodniku wchodzę właśnie na ten drugi plan. Skupiam się głównie na ekofizjologii, bo to najbardziej pasjonuje mnie zarówno w pracy naukowej, jak i w nauczaniu. Zastanawiam się, jak organizmy są przystosowane do warunków, w których żyją. Co dzieje się w ich wnętrzu, że mogą przetrwać właśnie w takim środowisku?
Każdy rozdział zaczyna się od krótkiego wprowadzenia: co można znaleźć w danym miejscu i na co warto zwrócić uwagę. Potem wchodzimy coraz głębiej. Czasem coś widać nawet gołym okiem, ale jest małe i nikt nie przygląda mu się bliżej. Czasem przydaje się lupa. A kiedy dochodzimy do poziomu cząsteczek, w książce pojawiają się schematy i rysunki, które pomagają zrozumieć, co się wtedy dzieje.
Jaki jest pański ulubiony przykład czegoś niezwykłego, co może przeoczyć nawet miłośnik przyrody?
Pierwsze, co przychodzi mi do głowy, to stare drzewa. Drzewo zaczyna butwieć od środka. Rozwijają się tam grzyby i bakterie, a potem pojawiają się organizmy, które się nimi żywią. W takim pniu żyją larwy chrząszczy i muchówek. Są owady, które na nich pasożytują, oraz drapieżniki, które tam polują. Przylatują również ptaki i zbiegają się małe ssaki. One także chętnie korzystają z takich miejsc.
Na leżący w lesie pień często w ogóle nie zwracamy uwagi, a tymczasem jest to cały ekosystem. I to otwarty, bo korzystają z niego również zwierzęta, które wcale w nim nie mieszkają. Takie drzewa można zobaczyć w rezerwatach i parkach narodowych. W wielu lasach spotyka się je jednak coraz rzadziej, bo rozkładające się drewno jest usuwane albo drzewa nie dożywają odpowiedniego wieku. Do coraz większej liczby osób dociera jednak, że warto tu i ówdzie zostawić stare drzewo albo pozwolić, by przewrócony pień rozłożył się na miejscu.
Miasta się rozrastają, a mimo to niektóre dzikie zwierzęta znajdują w nich miejsce dla siebie. Co im to umożliwia?
Dobrze radzą sobie zwierzęta, które nazywamy generalistami. Potrafią korzystać z różnych źródeł pokarmu i przystosować się do zmiennych warunków. W mieście znajdują pożywienie i miejsca do rozrodu. W przypadku wielu ptaków wystarczy, że mają gdzie założyć gniazdo. Bywa też, że drapieżników jest tam mniej niż w ich naturalnym środowisku. Jeśli ptaki wyprowadzają młode, ich populacja może z roku na rok rosnąć.
U części zwierząt słabnie również lęk przed ludźmi. Przez setki lat, a nawet tysiąclecia, strach przed człowiekiem miał duże znaczenie dla ich przetrwania. Dziś rzadziej na nie polujemy, więc niektóre zwierzęta coraz mniej nas unikają.
Dobrym przykładem są grzywacze. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu kojarzyły się z gęstymi lasami, a dziś można spotkać je na skwerach, gdzie przechadzają się razem z gołębiami miejskimi. Na starych drzewach w parkach znajdują miejsca do gniazdowania.
Życie zwierząt to czasem telenowela. Tu ktoś na ciebie poluje, tam ty polujesz na kogoś innego. Gdzie widział pan najbardziej filmowe sceny?
Filmowe? To może film spod mikroskopu. Oczywiście można sfilmować w lesie drapieżnika rzucającego się na zająca. Równie ciekawe sceny rozgrywają się jednak między ziarnami piasku na bałtyckiej plaży. Piszę w książce o nicieniach, które żywią się bakteriami, rozkładającą się materią albo małymi komórkami glonów. Na nie z kolei polują inne, nieco większe nicienie. Mają zupełnie inny aparat gębowy. Mogą przyczepić się do zewnętrznej powłoki ofiary, rozciąć ją i wyssać zawartość. Biedny nicień, który żywi się bakteriami, szarpie się i próbuje uciec, ale drapieżnik mocno się go trzyma.
Mnóstwo takich scen umyka nam, bo rozgrywają się w małej skali – w piasku, gdzieś między liśćmi albo pod korą. W szkole uczymy się o tych organizmach, ale jest to często wiedza przyswajana z przymusu. Nauczyciel każe zapamiętać, do jakiej grupy należy dany organizm, a na ekologię, która znajduje się gdzieś pod koniec podręcznika, zwykle brakuje czasu.
Łatwiej przychodzi nam katalogowanie. Uczymy się rozpoznawać ptaki albo drzewa, interesujemy się polskimi storczykami. Powstają kolekcje w głowie albo w aparacie fotograficznym. Powiązania między organizmami i ich środowiskiem często jednak umykają.
Kiedy człowiek zaczyna się im przyglądać, trafia na niezwykłe historie. Widzi jakieś przystosowanie i myśli: jak to w ogóle mogło powstać? Próbuje odtworzyć drogę, którą mogła pójść ewolucja. Mnie za każdym razem potrafi to zachwycić. Coś tak skomplikowanego i zaskakującego powstało, istnieje w przyrodzie i pozwala organizmom przetrwać.
Gdyby czytelnik po lekturze miał już nigdy nie spojrzeć tak samo na jedną rzecz, co by pan wybrał?
Trudno mi wybrać jedną. W przewodniku jest kilka rzeczy, przy których można się zatrzymać i pomyśleć: „Ale to niesamowite”. Chodzi mi o to, żeby potem samemu ruszyć dalej. Kiedy już wiemy, na co można zwrócić uwagę, podczas kolejnego spaceru coś nas zaciekawi. Dziwna roślina, włochata gąsienica, jedno zwierzę warczy, drugie ucieka. Możemy zacząć drążyć.
Dziś wiedza jest na wyciągnięcie ręki, a właściwie telefonu. Robimy zdjęcie gąsienicy, próbujemy ją rozpoznać, potem wpisujemy jej nazwę w Wikipedii albo pytamy o nią sztuczną inteligencję. Możemy szukać dalej i zadawać kolejne pytania. Przewodnik jest pomyślany tak, by czytelnik wiedział, o co pytać, gdy podczas spaceru zobaczy coś ciekawego.
Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?
Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.
Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →
Prawie gotowe
Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis
Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.
Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.
Dr Piotr Bernatowicz – zoolog i wykładowca w Instytucie Zoologii Doświadczalnej na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Bada budowę ryb i skorupiaków planktonowych oraz ich funkcjonowanie w warunkach, w których żyją. Współtworzy Olimpiadę Biologiczną dla uczniów szkół średnich, zasiada w jury Międzynarodowej Olimpiady Biologicznej i współpracuje z Centralną Komisją Egzaminacyjną przy przygotowywaniu materiałów z biologii. W wolnym czasie zajmuje się akwarystyką i hoduje rośliny wodne.
Poniżej publikujemy fragment książki Piotra Bernatowicza „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody”, wydanej przez Wydawnictwo RN.

Miękkie jeziora
Jeziora lobeliowe są wyjątkowe ze względu na skład soli rozpuszczonych w wodzie. W przeciwieństwie do innych „typowych” naszych jezior woda jest tu bardzo miękka, czyli nie zawiera węglanów wapnia ani magnezu. Dzieje się tak z powodu gleby, na której położone są Bory Tucholskie. To przede wszystkim piaski o dużej miąższości – a zatem zbiorniki i las znajdują się na grubych pokładach gleby ubogiej w rozpuszczalne w wodzie minerały. Jeziora wypełnia głównie deszczówka przesączająca się przez piach, nie przenikają do nich wody podziemne, które byłyby bogate w sole mineralne. Oprócz tego woda w jeziorach lobeliowych jest uboga w biogeny, lekko kwaśna i często krystalicznie przejrzysta. Ze względu na brak biogenów fitoplankton również jest bardzo ubogi, a światło przenika na duże głębokości, umożliwiając wzrost roślinom występującym na dnie nawet daleko od brzegu. W Polsce tego typu ekosystemy jeziorne są bardzo rzadkie i stanowią niewielki ułamek wszystkich naszych jezior. Poza Borami Tucholskimi można je spotkać w innych miejscach na Kaszubach, między innymi w okolicach Bytowa i Wdzydz, oraz w dolinie rzeki Słupi. Istnieją także pojedyncze zbiorniki lobeliowe na Pojezierzu Olsztyńskim oraz w Karkonoszach.

Oprócz lobelii jeziornej na dnie tych niezwykłych jezior znajdziemy także poryblin jeziorny (Isoëtes lacustris), babkę jednokwiatową – brzeżycę (Plantago uniflora) oraz elismę wodną (Luronium natans). Chciałbym się skupić przede wszystkim na tym pierwszym, niezwykle ciekawym gatunku. Jest on podwodnym widłakiem. Dziś spotykane widłaki (Lycopodiophyta) to niepozorne rośliny zielne, występujące w Polsce naj częściej w runie leśnym. Są jedynie cieniem ogromnego zróżnicowania gatunków żyjących w przeszłości.
W okresie karbońskim występowały między innymi gigantyczne drzewiaste lepidodendrony, które osiągały nawet 30 metrów wysokości i 2 metry średnicy „pnia” u podstawy. Nie były to prawdziwe drzewa z drewnem wewnątrz, raczej gigantyczne byliny z zielonymi i pustymi w środku ogromnymi łodygami, rozwidlającymi się dychotomicznie (od tych „widłowatych” rozwidleń z jednej łodygi na dwie powstała polska nazwa tych roślin). Uważa się, że widłaki to jedne z pierwszych roślin mających tkanki przewodzące, czyli wyspecjalizowane komórki, które mogą przewodzić wodę albo substancje organiczne.
Gdybyśmy tym razem mogli zmienić się w rybę i wskoczyć do jeziora lobeliowego, zobaczylibyśmy widok, który oglądają naj częściej wodne zwierzęta zamieszkujące rozlewiska w dorzeczu Amazonki, a nie w środkowej Europie. Naszym oczom ukazałby się cudowny podwodny ogród, pełen zieleni i innych barw, jakie przyjmują liście roślin wodnych. Porybliny tworzą w jeziorach lobeliowych prawdziwe podwodne, rozległe trawniki. Te niewielkie „trawkowate” rośliny, których wąskie liście wyrastają w rozetkach z bardzo skróconych łodyg, nie przekraczają kilkunastu centymetrów.
Poryblin, podobnie jak inne widłaki, nie wytwarza kwiatów, tylko zarodnie. Znajdują się one u nasady liści i produkują dwa rodzaje zarodników: mikro- oraz makrospory (kiedyś porybliny zaliczano do tak zwanych paprotników różnozarodnikowych). Z każdego typu zarodnika wyrasta gametofit, ale nie kiełkuje on z zarodnika, lecz rośnie wewnątrz jego osłonki. W mikrosporach rosną przedrośla męskie, a w makrosporach – żeńskie. W męskich powstają plemniki – mają wiele witek i są uwalniane bezpośrednio do wody. Gametofity żeńskie, rosnące w znacznie większych osłonkach makrospor, wytwarzają komórki jajowe. Plemniki muszą przepłynąć z przedrośli męskich do żeńskich, najlepiej znajdujących się na różnych osobnikach poryblinu. Po zapłodnieniu, które naj częściej odbywa się jesienią, powstały zarodek czeka przez zimę, by wykiełkować. Dopiero po kilku latach roślina jest w stanie wytwarzać własne mikro- i makrospory. Taki sposób rozmnażania może się wydawać zawiły, ale jest on gdzieś pomiędzy tym, jak robią to paprocie, a jak rośliny nasienne. Kiedyś uważano, że tak zwane widłaki różnozarodnikowe są ogniwem pośrednim łączącym ewolucję tych dwóch dużych grup roślin. Obecnie, głównie dzięki badaniom polegającym na porównywaniu sekwencji DNA, wiemy, że porybliny raczej są zupełnie niezależną gałęzią królestwa roślin.
Jak wspomniałem, poryblin może się rozmnażać dopiero po kilku latach od „wykiełkowania”. Wzrost tej rośliny jest dość powolny ze względu na niewielkie ilości biogenów w wodzie i w podłożu oraz z powodu braku pewnego pierwiastka, o który rośliny lądowe nigdy nie konkurują – węgla.
„Niedowęglenie”
Węgiel to życie. Wszystkie żyjące na Ziemi organizmy mają ciała zbudowane z cząsteczek organicznych, czyli zawierających w składzie atomy węgla. Bez tego pierwiastka żadna roślina, grzyb czy zwierzę nie jest w stanie się obejść. W procesie fotosyntezy rośliny wykorzystują dwutlenek węgla (CO2), by za pomocą światła i z wykorzystaniem cząsteczek wody tworzyć podstawowy cukier – glukozę. Rośliny żyjące na lądzie mają liście otoczone powietrzem, w którym jest rozproszony dwutlenek węgla. Wprawdzie jest on w stężeniu jedynie około 4 cząsteczek na 10 tysięcy innych (azotu, tlenu, argonu i pary wodnej), ale to zupełnie roślinom wystarcza. Cząsteczki gazu są w nieustannym ruchu i łatwo dyfundują, czyli rozprzestrzeniają się i mieszają z innymi cząsteczkami. Nawet jeśli w jednym miejscu liście rośliny wychwytują CO2, natychmiast „nadlatują” nowe zapasy tego związku chemicznego.
W wodzie sytuacja wygląda nieco inaczej. Dwutlenek węgla rozpuszcza się w niej o wiele lepiej niż inne gazy atmosferyczne, ale ponieważ w atmosferze jest go bardzo mało, jego stężenie nie jest większe niż w powietrzu. Ponadto, co bardzo ważne, dyfuzja, czyli „mieszanie się” cząsteczek, jest w wodzie wolniejsza niż w powietrzu – i to dużo, dużo wolniejsza. Cząsteczki tego gazu w wodzie rozprzestrzeniają się 10 tysięcy razy wolniej niż w powietrzu. Dwutlenek węgla nie jest w stanie „dopłynąć” do liści równie szybko, jak dzieje się to na lądzie. To wszystko składa się na wysokie ryzyko występowania „niedowęglenia”. Często się zdarza, że za dnia i w gęsto zarośniętych roślinnością zbiornikach lub ich fragmentach rośliny nie mogą przeprowadzać fotosyntezy, ponieważ brakuje im tego kluczowego składnika reakcji chemicznej, niezbędnego do syntezy glukozy i – w dalszych procesach metabolicznych – innych cząsteczek organicznych. W takiej sytuacji roślina głoduje.
Hydrofity, czyli właśnie rośliny wodne, wykształciły często spektakularne przystosowania, umożliwiające im zdobycie dwutlenku węgla, nawet jeśli w bezpośrednim otoczeniu go brakuje.
Jak rośliny wydobywają węgiel?
Istnieje kilka sposobów na zdobycie dwutlenku węgla, nawet w zbiorniku gęsto zarośniętym roślinnością i podczas słonecznej pogody, gdy chloroplasty roślin wodnych są „rozgrzane” i gotowe do pracy. Różne gatunki hydrofitów wykształciły jedną lub kilka strategii, które umożliwiają im wzrost i wyparcie konkurencji w warunkach braku dostępnego węgla w środowisku. Przedstawię je od najprostszej – moim subiektywnym zdaniem – do najbardziej zaawansowanej.
Strategia 1. Ku powierzchni
Pierwszy sposób wydaje się bardzo prosty. Trzeba po prostu jak najszybciej wyrosnąć z wody, to znaczy wypuścić liście pływające lub nadwodne, które będą mogły pobierać CO2 z powietrza. Strategię tę stosują przede wszystkim rośliny „błotne”, czyli takie, których tylko początkowa faza wzrostu przebiega pod wodą. Niestety jest ona możliwa jedynie do pewnej głębokości, a powyżej niej staje się już mało opłacalna – koszty wytworzenia długiego pędu oraz ryzyko jego zniszczenia, na przykład przez falowanie wody, są zbyt duże. W Polsce występują dziesiątki roślin o takiej strategii: trzcina, żabieniec babka wodna, grzybienie i wiele innych.
Strategia 2. Zwiększenie powierzchni
Liście wielu roślin podwodnych mają pierzastą, taśmowatą lub pofałdowaną blaszkę. Dzięki temu zwiększa się powierzchnia, którą można pobierać substancje ze środowiska – między innymi CO2, ale też biogeny mineralne, takie jak azotany czy fosforany. Wystarczy spojrzeć na wywłócznik, podwodne liście strzałki czy rdestnicę kędzierzawą, by zobaczyć blaszki liściowe o kształtach niespotykanych na lądzie.
Strategia 3. Pobieranie wodorowęglanów
Na początku warto wspomnieć, że rośliny działają tutaj jak chemiczne laboratoria środowiskowe, które przerabiają inne związki chemiczne na konieczny dla nich dwutlenek węgla. Opisywana teraz strategia nie będzie dobrze działać w jeziorach lobeliowych, ale jest wykorzystywana przez wiele gatunków roślin wodnych występujących w Polsce. Wymaga wody twardej, o dużym stężeniu wodorowęglanów, na przykład wodorowęglanu wapnia – Ca(HCO3)2. Czyli takiej, jaka jest w przeważającej liczbie zbiorników wodnych na terenie naszego kraju. Rośliny wykorzystują wodorowęglany na dwa sposoby. Po pierwsze, mogą je pobierać bezpośrednio z wody i w komórkach produkować anhydrazę węglanową – enzym, który przyspiesza przemianę wodorowęglanów do dwutlenku węgla. Anhydraza powoduje zwiększenie tempa reakcji aż 10 milionów razy w porównaniu ze spontanicznym rozpadem tego związku. Po drugie, rośliny mogą modyfikować pH po obu stronach liścia – po jednej stronie zakwaszać, a po drugiej zwiększać zasadowość. W niskim pH z wodorowęglanu powstają CO2 i H2O, a w wysokim wytrąca się trudno rozpuszczalny węglan wapnia (CaCO3). Ta wytrącona sól tworzy charakterystyczne złogi lub blaszki wapienne na liściach wielu roślin wodnych, na przykład moczarki kanadyjskiej lub rdestnicy połyskującej. W zbiornikach często wodorowęglanów jest na tyle dużo, że rośliny wodne mogą bardzo rozkręcić fotosyntezę.
Strategia 4. Układ oddechowy
Zdecydowana większość roślin wodnych ma wewnątrz swoich organów – korzeni, łodyg i liści – tak zwany miękisz przewietrzający (aerenchymę). Jest to tkanka z bardzo dużymi przestworami międzykomórkowymi, tworzącymi kanały wypełnione gazem. Przewody te dostarczają tlen między innymi korzeniom, które tkwią w beztlenowych warunkach osadów dennych zbiorników. Rośliny charakterystyczne dla opisywanych w tym rozdziale jezior z Parku Narodowego „Bory Tucholskie”, czyli porybliny i lobelie, idą o krok dalej. Nie tylko dostarczają tlen do korzeni, ale również pobierają dwutlenek węgla z osadów i transportują go do pędów rosnących nad osadami. Niektóre rośliny tworzą wręcz coś na kształt układu oddechowego zwierząt – innymi kanałami transportują powietrze bogate w tlen w dół, do korzeni, a innymi – dwutlenek w górę, do liści. Mają więc nie tylko dwa typy wiązek przewodzących wodę z solami mineralnymi oraz cukrami i innymi substancjami organicznymi, ale również dwa rodzaje kanałów powietrznych transportujących istotne dla ich życia gazy. Wprawdzie cząsteczki poruszają się w nich na zasadzie dyfuzji, a nie przepływu wymuszonego pracą mięśni, ale to zupełnie wystarcza tym roślinom, by wydobyć życiodajny węgiel spod „ziemi”. Lobelie występujące w Borach Tucholskich i w innych jeziorach z miękką wodą mają szczególnie rozwinięty układ korzeni, co jest wyjątkiem wśród roślin wodnych.
Strategia 5. Łap, kiedy możesz – zużywaj, kiedy musisz
Ostatnia i moim zdaniem najbardziej zaawansowana strategia zapobiegająca niedoborom węgla wiąże się jednocześnie z modyfikacją biochemii (czasami nawet zmianą przebiegu samej fotosyntezy) oraz z przebudową tkanek składających się na liść. Chodzi konkretnie o specjalizację komórek miękiszu asymilacyjnego, czyli znajdującej się głównie w liściach tkanki roślinnej, w której zachodzi proces fotosyntezy. Rośliny stosujące tę strategię wykorzystują fakt, że braki CO2 występują tylko za dnia. W nocy panuje przecież sytuacja odwrotna: rośliny oddychają, wydalając dwutlenek węgla, tak samo jak zwierzęta, grzyby i bakterie. Omawiane rośliny pobierają życiodajny dla siebie związek chemiczny nocą, po czym poddają go częściowej „obróbce” biochemicznej i magazynują wewnątrz swoich komórek. Za dnia wykorzystują ten zapas do fotosyntezy i nie martwią się, czy CO2 jest w wodzie wokół nich, czy nie. Przykładem takich roślin w jeziorach lobeliowych może być babka jednokwiatowa (Plantago uniflora).
„Na leżący w lesie pień często w ogóle nie zwracamy uwagi, a tymczasem jest to cały ekosystem.”
Dr Piotr Bernatowicz