Gdzie kończy się krytyka nauki, a zaczyna manipulacja

Historia nauki pełna jest teorii, które z czasem zostały obalone przez nowe odkrycia. To naturalna część procesu badawczego. Co jednak dzieje się wtedy, gdy wątpliwości wobec nauki wynikają nie z nowych danych, lecz z manipulacji i dezinformacji?

Podważanie naukowych teorii nie jest zjawiskiem nowym. Przykładem może być teoria eteru, według której światło miało rozchodzić się w niewidzialnym ośrodku wypełniającym przestrzeń kosmiczną. Dopiero słynny eksperyment Michelsona i Morleya z końca XIX w. wykazał, że fale elektromagnetyczne mogą rozchodzić się w próżni. Innym przykładem jest teoria flogistonu, popularna w XVIII w. Zakładała  istnienie hipotetycznej substancji odpowiedzialnej za proces spalania. Dopiero rozwój chemii i odkrycie roli tlenu w reakcjach utleniania obaliły tę koncepcję.

„Nauka nie jest czymś wykutym w kamieniu. Cały czas się zmienia, pojawiają się nowe informacje. Jeżeli naukowiec jest zabetonowany w swoich przekonaniach, może to być niebezpieczne. Musimy mieć otwarte umysły i być gotowi na to, że to, w co wierzyliśmy, może się zmienić” – mówi w podcaście O co chodzi z tą nauką?  dr Juliusz Chojenka z Instytutu Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauk.

Nie wszystkie kontrowersje wokół badań wynikają jednak z naturalnego rozwoju wiedzy. Czasem ich źródłem są konflikty interesów lub świadome manipulowanie wynikami badań. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest sprawa brytyjskiego lekarza Andrew Wakefielda. W 1998 r. opublikował w czasopiśmie The Lancet artykuł sugerujący związek między szczepionką MMR a autyzmem.

Późniejsze śledztwa wykazały, że dane zostały zmanipulowane, a sam Wakefield otrzymywał wynagrodzenie od prawników przygotowujących pozwy przeciw producentom szczepionek oraz pracował nad własną alternatywną szczepionką. Artykuł został ostatecznie wycofany, a lekarz stracił prawo wykonywania zawodu w Wielkiej Brytanii.

Skutki tej publikacji są jednak odczuwalne do dziś. Choć badania wielokrotnie wykazały brak związku między szczepieniami a autyzmem, mit ten wciąż jest powielany w internecie i przez ruchy antyszczepionkowe.

Podobne przypadki zdarzają się również w innych dziedzinach badań. Dr Chojenka przypomina głośną sprawę z fizyki z 2022 r, kiedy w czasopiśmie Nature ukazała się publikacja dotycząca nadprzewodnictwa w temperaturze pokojowej. Byłoby to przełomowe odkrycie, które mogłoby zmienić energetykę i elektronikę. Wkrótce po publikacji inni badacze zaczęli jednak próbować powtórzyć eksperymenty i uzyskać te same wyniki. „Okazało się, że wyniki są niepowtarzalne. Zlecono śledztwo i wyszło na jaw, że dane zostały sfałszowane, aby zdobyć granty i pieniądze na dalsze badania” – mówi fizyk. Takie przypadki mają poważne konsekwencje nie tylko dla środowiska naukowego, lecz także dla społeczeństwa.

Fałszowanie wyników badań lub rozpowszechnianie niepotwierdzonych teorii może prowadzić do utraty zaufania do nauki, zwłaszcza w obszarach takich jak zdrowie publiczne czy zmiany klimatu. Jednocześnie większość badaczy prowadzi swoje prace zgodnie z zasadami etyki naukowej i obowiązującymi standardami. „Unia Europejska stworzyła zestaw zasad określających, jakimi standardami powinni kierować się naukowcy. Zdecydowana większość badaczy prowadzi swoje badania w sposób etyczny, zgodny z prawem i zasadami moralnymi” – podkreśla dr Juliusz Chojenka.

Podcast O co chodzi z tą nauką?, który prowadzi Weronika Puszkar, jest współtworzony przez radiową Czwórkę i Polską Akademię Nauk. Najnowszego odcinka można posłuchać TUTAJ.

• aktualności
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja