Małgorzata Halber podczas spotkania autorskiego w Klubie Proza we Wrocławiu, 2023 r. Fot. Rafał Komorowski / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Nie zawsze jako odbiorcy docieramy do tekstu głównego: książki, reportażu, podcastu czy filmu. Często zatrzymujemy się na tym, co wokół niego – tytule, okładce, plakacie, zapowiedzi lub poście w mediach społecznościowych. Można powiedzieć za Gérardem Genette’em, że pozostajemy na „progu” tekstu. Paratekst traktuję jako praktykę komunikacyjną i interakcyjną, realizującą się na wielu poziomach: w dialogu zapowiedzi z tekstem głównym, dialogu nadawcy z odbiorcą, a także w dialogu kodów: werbalnych, wizualnych i audialnych.

Perspektywa mediolingwistyczna pozwala opisywać media poprzez tekst, rozumiany jednak szeroko, procesualnie i dynamicznie, w kontekstach dyskursywnych oraz gatunkowych. Opis pojedynczego przypadku nie jest wówczas jedynie ilustracją zjawiska medialnego, lecz staje się pretekstem do uchwycenia mechanizmów działania mediów: od sposobów projektowania komunikatu i organizowania relacji nadawczo-odbiorczej po modelowanie praktyki odbioru.

Książkę Małgorzaty Halber „Hałas” oraz towarzyszące jej teksty – wywiady, zapowiedzi, posty, fotografie i cytaty – można potraktować jako szczególną kolekcję dyskursywną, która na wielu poziomach mówi o współczesnych mediach. Szczególnie wyraźnie ujawniają się w niej dwa powiązane ze sobą zjawiska: paratekstowość i multimodalność.

Media: konglomeraty multimodalnych paratekstów

Współczesne media są paratekstowe i multimodalne. Oznacza to, że nie tylko przekazują treści, lecz także nieustannie „opowiadają” o własnych formach i sposobach odbioru. Są autotematyczne. Parateksty – tytuły, lidy, zajawki, posty, fotografie, cytaty graficzne i zapowiedzi rozmów – nie są dziś dodatkiem do tekstu głównego. Stają się specyficzną przestrzenią kontaktu z odbiorcą. Przyciągają uwagę, zatrzymują wzrok i wstępnie definiują odbiór.

Z paratekstowością silnie splata się multimodalność. Przekaz medialny jest wielokodowy i polisemiotyczny: sens nie powstaje wyłącznie w warstwie werbalnej, lecz rodzi się na przecięciu słowa, dźwięku, obrazu, typografii i układu strony. Większość przestrzeni medialnych jest zaprojektowana za pomocą takich dyskursywnych wyznaczników i mechanizmów. Oznacza to, że medium funkcjonuje jako konglomerat multimodalnych paratekstów wpisanych w szerszy, makrostrukturalny porządek.

Kolekcje te bywają otwarte, jak w przypadku portali internetowych, albo zamknięte, jak przestrzeń drukowanej strony, na przykład pierwszej strony gazety. Schemat przygotowanej przez nadawcę kolekcji wspiera promocję medium, a jednocześnie przyzwyczaja odbiorcę do korzystania z mediów będących konglomeratami paratekstów.

Sposób prezentowania medium w momencie „wejścia” do jego przestrzeni tworzy specyficzny model praktyki komunikacyjnej. Tak zaprojektowaną przestrzeń można potraktować jako autopromocyjną makrostrukturę charakterystyczną dla danego medium. Znajduje się w niej miejsce na logo wizualizujące nadawcę oraz uporządkowane struktury paratekstów.

„Wyborcza”, Onet, Netflix, YouTube czy Instagram – każde z tych miejsc medialnych ma właściwy dla siebie, szablonowy układ paratekstów. W przypadku portalu będą to tytuły, lidy i zapowiedzi, a w przypadku platformy streamingowej – opisy, zwiastuny, rekomendacje i kategorie.

Wszystkie te formy prowadzą do tekstów właściwych, ale jednocześnie same organizują uwagę odbiorcy i jasno komunikują treści nowe, aktualne oraz pilne. Jako odbiorcy odczytujemy te struktury nawykowo, zwłaszcza że są wspierane przez algorytmy: oglądamy i czytamy to, z czym mieliśmy już wcześniej kontakt.

„Hałas” jako temat i forma

Książka Halber już na poziomie tematu oddaje charakter współczesnych mediów. Dotyczy doświadczenia przeciążenia: nadmiaru bodźców, chaosu informacyjnego, presji produktywności, technologicznego uwikłania i trudności ze skupieniem uwagi. Małgorzata Halber na stronie wydawnictwa Cyranka, a później także w samej książce, pisze: „Nazywam to hałasem. Tak jak ogień jest zespołem zjawisk akustycznych, optycznych i elektromagnetycznych, tak hałas jest sumą bodźców akustycznych, ekonomicznych, społecznych, optycznych. Skutkiem hałasu jest R O Z P R O S Z E N I E”.

Siła tego przypadku polega jednak na czymś jeszcze ciekawszym: „Hałas” nie tylko mówi o współczesnych mediach, lecz także sam funkcjonuje w medialnym dyskursie poprzez formy, które ten hałas współtworzą. Małgorzata Halber udzieliła wielu wywiadów. Można przywołać choćby rozmowę Pauliny Reiter „Nic dzisiaj nie robiłam”, opublikowaną w „Wysokich Obcasach Extra”, czy rozmowę Maxa Cegielskiego w audycji „Plik tekstowy” w Trójce: „Małgorzata Halber i »Hałas«, czyli codzienność w XXI wieku”. Zarówno autorka, jak i dziennikarze, wydawnictwo oraz poszczególne instytucje medialne promowali te spotkania we własnych mediach społecznościowych. Tworzyli zapowiedzi rozmów i wywiadów, które jednocześnie stawały się paratekstami samej książki. Temat książki odbija się więc w mechanizmach jej promowania i omawiania w mediach. Książka o nadmiarze wykorzystuje – dzięki multimodalnym i paratekstualnym praktykom dyskursywnym – formy nadmiaru i zwielokrotniania treści.

Hałas - Małgorzata Halber | Książka w Lubimyczytac.pl - Opinie, oceny, ceny

Sytuację, w której książka wytwarza własne parateksty, na przykład wywiady, a te wywiady są następnie ponownie promowane za pomocą kolejnych paratekstów – fragmentów rozmów, cytatów, postów i zdjęć – nazywam łańcuchowością paratekstów. Co ciekawe, ten sam wywiad Małgorzaty Halber z Pauliną Reiter był inaczej zapowiadany w wersji drukowanej, a inaczej w internetowej. Miał na przykład inne tytuły i lidy. Ta sama treść była remediowana, czyli przekształcana zgodnie z kodami poszczególnych mediów.

Wiele tekstów o „Hałasie” to komunikaty złożone i wielokodowe. Znaczenie mają skrót, wizualna i dźwiękowa strona przekazu oraz wpisanie go w topografię danego medium. Wszystko to współtworzy odbiorcze sensy.

Jeden tekst powraca w wielu formach i kodach. Jeden cytat może być zajawką, jedno zdjęcie może przejąć funkcję zapowiedzi, a jeden post może stać się dla odbiorcy jedynym miejscem kontaktu z książką. Nie chodzi więc wyłącznie o doprowadzenie odbiorcy do tekstu głównego, lecz także o funkcję fatyczną – podtrzymanie jego uwagi.

Kolejną formą obecności książki jest „HAŁAS VR EXPERIENCE” – immersyjna interpretacja „Hałasu”, przygotowana przez Martę Malikowską i Krzysztofa Grudzińskiego oraz prezentowana w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Książka zostaje tu przepisana na doświadczenie rzeczywistości mieszanej: słowo, obraz, dźwięk, ciało, przestrzeń i technologia mają oddać sens cyfrowo przeładowanej rzeczywistości. Pokazuje to, że „Hałas” nie kończy się na książce – rozrasta się i otwiera możliwość kolejnych doświadczeń odbioru.

Medialny palimpsest

Parateksty i multimodalne emanacje wokół książki Małgorzaty Halber pokazują, że znaczna część praktyk komunikacyjnych rozgrywa się na progu tekstu. To tam przyciąga się uwagę, wstępnie projektuje sens, reklamuje tekst, a zarazem opowiada o medium.

„Hałas” jest opowieścią o mediach na poziomie meta. Sama okładka książki stanowi również dobrą metaforę palimpsestowości – przebijania jednych tekstów medialnych przez warstwy innych.

Okładka książki Małgorzaty Halber „Hałas”

Omawiany wywiad, funkcjonując w łańcuchu paratekstów, wytwarzał „hałas” zgodnie z popkulturową formułą aktywizującą publiczność: „zróbmy hałas”. Rozumiem ją tutaj jako wezwanie: postarajmy się zwrócić uwagę i zaistnieć w medialnej przestrzeni. 

Współczesna kultura medialna jest interakcyjna, paratekstualna, multimodalna – palimpsestowa. To media robią hałas. Snują autonarracje, promując siebie, własne formy i kody.

Pokazuje to określone modele odbioru, w których odbiorcy często pozostają jedynie na poziomie paratekstu i zgrafizowanej wersji tekstu medialnego. W tych praktykach odbiorczych są zindywidualizowani, ale jednocześnie prowadzeni przez różnorodne teksty.

Ślawska, M., 2025. Paratekstowość – wyznacznik medialnych dyskursów. „Zeszyty Prasoznawcze”, Tom 68, Numer 3 (263) (2025), 11-28.

MŚ

dr hab., prof. UŚ Magdalena Ślawska

Mediolingwistka z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Magdalena Ślawska pracuje w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Medialnej Uniwersytetu Śląskiego. Bada gatunki medialne, multimodalność, pragmatykę oraz stylistykę tekstów prasowych i internetowych.

„Współczesne media są paratekstowe i multimodalne. Oznacza to, że nie tylko przekazują treści, lecz także nieustannie „opowiadają” o własnych formach i sposobach odbioru.”

— Magdalena Ślawska

Kategorie

Eksploruj

Kontakt

Ustawienia

Kontakt academia@pan.pl
Przejdź do treści