Harold Varmus w Warszawie. Noblista opowie o przyszłości badań nad rakiem
23 września w Pałacu Staszica w Warszawie wykład wygłosi prof. Harold Eliot Varmus, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. To wyjątkowa okazja, by posłuchać współtwórcy nowoczesnej genetyki nowotworów i jednego z najważniejszych rzeczników otwartego dostępu do wiedzy naukowej
Prof. Varmus otrzymał Nagrodę Nobla w 1989 r. wraz z J. Michaelem Bishopem za odkrycie komórkowego pochodzenia onkogenów. Badania obu uczonych wykazały, że geny odpowiedzialne za nowotwory wywodzą się z normalnych genów obecnych w chromosomach zwierząt, w tym ludzi. „To odkrycie zmieniło sposób, w jaki zaczęto myśleć o pochodzeniu raka i ostatecznie doprowadziło do znaczących postępów w leczeniu” – mówił Varmus w ubiegłym roku w wywiadzie dla portalu Collège de France.
Wizyta noblisty w Polsce zbiega się z kongresem BIO2025 Polskiego Towarzystwa Biochemicznego w Poznaniu. W Warszawie Varmus wystąpi z wykładem Cancer Genetics: Past, Present, and Future, po którym zaplanowano dyskusję z publicznością oraz mniej formalne spotkanie.
Genom a rak
Bishop i Varmus wykorzystali retrowirusa jako narzędzie do identyfikacji genów kontrolujących wzrost komórek. W 1976 r. ogłosili, że onkogen obecny w wirusie jest w rzeczywistości przechwyconym, zniekształconym wariantem prawidłowego genu gospodarza. Wyjaśniało to, jak infekcje mogą wyzwalać transformację nowotworową, a także sugerowało, że podobne mutacje mogą powstawać spontanicznie, bez udziału wirusów.
„W skrócie pokazaliśmy, że gen wywołujący raka w wirusie kurzym pochodził z normalnego genu obecnego w chromosomach kur. To zmieniło sposób myślenia o pochodzeniu raka i z czasem doprowadziło do znaczącej poprawy leczenia” – podkreślał Varmus.
Konsekwencją tego odkrycia było szybkie przesunięcie onkologii w stronę biologii molekularnej. Zaczęto identyfikować protoonkogeny i geny supresorowe, a następnie opracowywać terapie celowane i testy diagnostyczne – dziś standardowe w wielu nowotworach. Dla pacjentów oznacza to precyzyjniejsze diagnozy i leki dobierane do profilu mutacji guza.
Od laboratorium do zarządzania instytucjami
Kariera Varmusa to także historia kierowania największymi ośrodkami naukowymi. W latach 1993-1999 stał na czele amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia (National Institutes of Health, NIH). W latach 2000-2010 pełnił funkcję prezesa i dyrektora generalnego Memorial Sloan Kettering Cancer Center w Nowym Jorku, a od 2010 r. przez pięć lat był dyrektorem agencji National Cancer Institute. Następnie wrócił do pracy akademickiej.
„Nie powiedziałbym, że to była naturalna kolej rzeczy. Nobel sprawił, że poproszono mnie o kierowanie wielką agencją, choć nie miałem doświadczenia administracyjnego i byłem znany głównie w wąskiej dziedzinie” – wspominał, dodając, że musiał ograniczyć własne badania, by poprawiać funkcjonowanie całego systemu nauki.
Obecnie Varmus jest profesorem medycyny w Weill Cornell Medicine i Lewis Thomas University Professor w Meyer Cancer Center, a także współpracownikiem New York Genome Center. Jego afiliacje dowodzą, że pozostał blisko zarówno nauki podstawowej, jak i klinicznej.
Naukowiec, obywatel, rzecznik otwartości
Varmus jest jednym z architektów otwartego dostępu do wyników badań. Jako dyrektor NIH wspierał utworzenie PubMed Central – publicznej biblioteki artykułów finansowanych ze środków publicznych. Później współzakładał PLOS, wydawcę czasopism open access. Inicjatywy te przyspieszyły obieg wiedzy, co okazało się szczególnie istotne w czasach kryzysowych, takich jak pandemia.
Od 2021 r. przewodniczy Radzie Naukowej WHO. Organ ten doradza dyrektorowi generalnemu w sprawach strategii naukowej. W 2022 r. Rada opublikowała raport wzywający do sprawiedliwego rozwoju genomiki na świecie. „Genomika może wnieść ogromny wkład w zdrowie. Kluczowa jest równość w dostępie do tych technologii” – zaznacza Varmus.
Czego oczekiwać po wykładzie w Warszawie
Tytuł wystąpienia – Cancer Genetics: Past, Present, and Future – zapowiada opowieść o drodze od badań nad retrowirusami i onkogenami po współczesną medycynę precyzyjną, łączącą dane genetyczne z informacjami klinicznymi. Varmus często odwołuje się do przykładów ze swojej pracy, pokazując, jak badania podstawowe prowadzą do praktycznych zastosowań.
„Nauka daje najlepsze narzędzia, by zmniejszać zagrożeń – od chorób po zmiany klimatu. Musimy dbać o jej siłę i wiarygodność” – mówił w ubiegłym roku we Francji.
Wykład prof. Harolda E. Varmusa odbędzie się 23 września o godz. 11:00 w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica w Warszawie. Rejestracja odbywa się przez formularz Polskiej Akademii Nauk: https://forms.office.com/e/khpzhby027