Instynkt czy współczucie? Altruizm w świecie zwierząt

Przyroda nie sprowadza się wyłącznie do brutalnej walki o przetrwanie. Delfiny podtrzymujące rannego towarzysza przy powierzchni, szczury uwalniające inne osobniki z pułapki czy mrówki poświęcające się dla kolonii pokazują, że w świecie zwierząt istnieją zachowania, które z ludzkiej perspektywy przypominają bohaterstwo

Naukowcy podchodzą jednak do takich pojęć jak „bohaterstwo” czy „altruizm” z dużą ostrożnością. Mimo to badania i obserwacje terenowe od lat pokazują, że wiele gatunków pomaga innym nawet wtedy, gdy wiąże się to z ryzykiem. Takie zachowania opisywano u małp, słoni, ptaków, delfinów, gryzoni i owadów społecznych.

Nie zawsze jednak mamy do czynienia z bezinteresowną pomocą w ludzkim sensie. Biologia ewolucyjna tłumaczy część takich zachowań doborem krewniaczym: pomagając spokrewnionemu osobnikowi, zwierzę zwiększa szanse przetrwania własnych genów. Innym mechanizmem jest tzw. altruizm odwzajemniony. Klasyczny przykład stanowią nietoperze wampiry, które dzielą się pokarmem z osobnikami, którym danego dnia nie udało się zdobyć pożywienia, zwiększając tym samym prawdopodobieństwo przyszłej pomocy.

Jeszcze trudniejsze pytania dotyczą empatii. W eksperymentach obserwowano szczury uwalniające uwięzione osobniki nawet wtedy, gdy miały do wyboru atrakcyjną nagrodę. Badacze wciąż dyskutują, czy takie zachowanie świadczy o współodczuwaniu cudzego cierpienia, czy raczej o potrzebie kontaktu społecznego. Już sam fakt, że takie dylematy się pojawiają, pokazuje, jak złożone są relacje w świecie zwierząt.

Szczególne miejsce zajmują tu psy. Jako gatunek udomowiony wyjątkowo silnie związały się z człowiekiem, potrafią odczytywać nasze sygnały i reagować na emocje, a w wielu sytuacjach realnie nam pomagać. To właśnie one najłatwiej wpisują się w nasze wyobrażenie o zwierzęcych bohaterach, choć nauka pokazuje, że mechanizmy współpracy i poświęcenia są w przyrodzie znacznie bardziej rozpowszechnione.

Rozmowy Weroniki Puszkar na ten temat z dr Filipem Turzą z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN można posłuchać tuthttps://www.polskieradio.pl/podcasty/o-co-chodzi-z-ta-nauka/kto-jest-superbohaterem-wsrod-zwierzataj. Podcast O co chodzi z tą nauką?” jest koprodukcją Polskiej Akademii Nauk i radiowej Czwórki.

• Nauki biologiczne i rolnicze
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja