Czytasz artykuł w trybie offline
Naukowy storytelling. Między wiedzą a emocjami
Moduł księżycowy programu Apollo w National Air and Space Museum w Waszyngtonie, 1978 r. Fot. Gary Todd / Wikimedia Commons, CC0 1.0.
Nie wystarczy już przekazywać wiedzy. Trzeba jeszcze zdobyć uwagę odbiorcy. Współczesna komunikacja naukowa coraz częściej korzysta więc z narzędzi projektowania doświadczeń poznawczych
Przy okazji pobytu w Waszyngtonie miałem okazję odwiedzić należące do kompleksu Smithsonian Narodowe Muzeum Lotnictwa i Przestrzeni Kosmicznej, które przechowuje artefakty związane z lataniem i podbojem kosmosu. Zebrano tu pamiątki po samolocie Spirit of St. Louis i pierwszym locie nad Atlantykiem. Jest drewniany szkielet samolotu Wright Flyer braci Wright, są Bell P-59 Airacomet, pierwszy amerykański myśliwiec odrzutowy, oraz Bell X-1, w którym pokonano barierę dźwięku.
Największe wrażenie robią jednak eksponaty związane z eksploracją kosmosu: kapsuła Mercury, w której John Glenn odbył orbitalny lot kosmiczny, sondy Pioneer i Mariner, moduł księżycowy misji Apollo oraz pamiątki związane z programem Viking, poświęconym badaniom Marsa. Część urządzeń to modele i rekonstrukcje, czego muzealnicy nie ukrywają, ponieważ Smithsonian słynie z dbałości o rzetelną komunikację, traktowaną jako część edukacji. Dlatego przy każdym opisie, oprócz szczegółów technicznych, przedstawiono kontekst historyczny, dramatyczne momenty odkryć i badań oraz znaczenie danego obiektu dla nauki, gospodarki i polityki. Cyfrowy dostęp do zbiorów Smithsonian ma charakter otwarty i powszechny. Frekwencja w muzeach należących do fundacji, podobnie jak liczba odwiedzin online, bije rekordy.
Kreatywne oddziaływanie na zachowanie odbiorców, jakie obserwujemy w opisanym przypadku, wymagało od nadawców wnikliwej diagnozy świadomości i kondycji poznawczej osób, do których adresowany jest przekaz. To przykład projektowania doświadczeń kulturowych, emocjonalnych, naukowych i innych. Jak w każdym działaniu komunikacyjnym, jego skuteczność zależy od umiejętności odkrywania i definiowania społecznej matrycy, oczekiwań oraz stylu życia adresata komunikatu, wynikających z wyznawanych wartości, obyczajów, języka, norm zachowań społecznych i rytuałów. Silny wpływ na matryce społeczne, zwłaszcza w pokoleniu cyfrowym, wywiera technologia, kształtująca sposoby komunikacji, relacje międzyludzkie, tożsamość oraz modele funkcjonowania społecznego i kulturowego.
Jak działa uwaga?
Ekspozycja muzealna, jak każdy sposób komunikowania, wymaga starannego scenariusza, właściwej narracji i nawigacji. Widz automatycznie skupiają się na wybranych elementach, które wywołują napięcie lub wymagają interakcji. W zależności od intencji autora komunikat może pełnić funkcję edukacyjną, poznawczą lub emocjonalną, a także skłaniać do refleksji i dialogu z odbiorcą. Zajmuje się tym psychologia percepcji, badająca, w jaki sposób rozumiemy, filtrujemy, przetwarzamy i wartościujemy bodźce oraz dlaczego podejmujemy konkretne decyzje komunikacyjne.
Projektując reakcje poznawcze odbiorców, powinniśmy brać pod uwagę, że ludzki mózg intuicyjnie ignoruje komunikaty wtapiające się w tło, a skupia się na kontrastach. Aby oszczędzać energię, nie przetwarza wszystkich informacji jednocześnie. Korzysta z nieświadomych skrótów myślowych, koncentruje się na tym, co w danym momencie wydaje się najistotniejsze, chroni nas przed nadmiernym wysiłkiem poznawczym i zapamiętuje doświadczenia, które pomagają lepiej radzić sobie w podobnych sytuacjach w przyszłości. Cecha ta jest szczególnie istotna w przekazach graficznych i dźwiękowych, kiedy umysł, kierując się selektywnością, koncentruje się na jaskrawych kolorach, niespodziewanym ruchu czy unikatowym dźwięku. To dlatego media stosują nagłówki, leady i skojarzone z nimi symbole, a my, badacze, mamy znacznie mniej efektowne słowa kluczowe (swego rodzaju hasztagi promujące treść).
Selekcja bodźców i skupienie
Zaangażowanie umysłu w konkretny element przekazu nie jest rzeczą łatwą, gdyż każdy bodziec musi najpierw trafić do naszej świadomości, a następnie wywołać skupienie. Uwaga działa dopiero w momencie wystąpienia dwóch czynników: fazy zwężania, gdy zainteresowanie skupia się na wybranym elemencie, oraz fazy decyzji, kiedy następuje ostateczne rozstrzygnięcie. Ogromna liczba bodźców wyklucza odbiór wszystkich informacji i narzuca konieczność selekcji.
Instytucje należące do Smithsonian Institution, takie jak National Air and Space Museum, National Museum of Natural History i National Museum of American History, konkurują z ponad sześćdziesięcioma innymi podmiotami tylko w amerykańskiej stolicy. Oczywiście muzea, podobnie jak instytucje naukowe, starają się zatrzymać odbiorcę i skupić jego uwagę, choć robią to wolniej i głębiej niż przemysły kreatywne, których wzrost znacznie przewyższa ogólny wzrost gospodarczy. Wytwarzanie i handel niematerialnymi formami własności, w tym danymi, informacją i wiedzą, a także wartościami symbolicznymi ze sfery kultury, na przykład literaturą czy rozrywką, odbywają się w cyberprzestrzeni i za pośrednictwem nowych mediów.
Jeden z autorów koncepcji gospodarki uwagi, Michael H. Goldhaber, przekonuje, że trzeba odkryć prawa ekonomiczne nowej generacji, to znaczy takie prawa, które objaśnią świat rzeczywistości wirtualnej, sieci i konwergencji – naturalne środowisko nowych mediów, charakteryzujące się różnorodnością, modularnością i możliwościami automatyzacji przekazów. Dzięki tym cechom dotarcie do własnej grupy docelowej i zbudowanie własnej społeczności wydaje się łatwiejsze niż kiedykolwiek.
Od nadawcy do projektanta doświadczeń
Współczesna komunikacja, w tym komunikacja popularyzująca naukę, w warunkach ekonomii uwagi wymaga od badaczy chcących upowszechniać swój dorobek przejścia z roli nadawców komunikatów do roli projektantów doświadczeń poznawczych. Najważniejszą przesłanką ich działania, oprócz istotności przekazu, powinno być odkrycie obszaru wiedzy istotnego dla konkretnego odbiorcy. Uczeni powinni więc wiązać abstrakcyjne teorie z problemami społecznymi oraz osobistym doświadczeniem adresata.
W waszyngtońskim Muzeum Lotnictwa program Apollo pokazano w kontekście rywalizacji dwóch systemów politycznych i gospodarczych, ale także triumfu Ameryki, symbolizowanego obecnością gwiaździstego sztandaru w zasadzie przy każdym eksponacie. Skumulowanie uwagi odbyło się w sposób angażujący emocje i wywołujący indywidualne skojarzenia.
We współczesnym świecie, w którym status jednostki wyznacza umiejętność przyciągnięcia uwagi, następuje zmiana wzorów myślenia: od modelu przekazywania faktów, zakładającego, że zostaną one odebrane ze względu na ich istotność, po aktywne kształtowanie dostępu do wybranych treści, aby umożliwić interakcję. A zatem samo przekazywanie faktów nie wystarczy, aby komunikować złożone tematy w środowiskach cyfrowych. Ważna jest wizualizacja, która wpływa na zasięg: grafiki, krótkie filmy i formaty interaktywne, będące podstawowymi elementami języka nowych mediów. Naukowy storytelling nie tylko wyjaśnia istotność naszych ustaleń, lecz także angażuje odbiorcę, bez poświęcania głębi treści. Mechanizmy platform oparte na „punktach zaczepienia poznawczego” wymagają nowego sposobu komunikacji, który łączy badania, projektowanie i komunikację.
„Kreatywne oddziaływanie na zachowanie odbiorców, jakie obserwujemy w opisanym przypadku, wymagało od nadawców wnikliwej diagnozy świadomości i kondycji poznawczej osób, do których adresowany jest przekaz.”
— Marek Chyliński