Koniec ludzkiego monopolu na wyobraźnię. Czego nauczył nas Kanzi

Ludzie mogą nie być jedynymi naczelnymi, które mają zdolność wyobrażania sobie nieistniejących rzeczy. Podczas udawanego przyjęcia bonobo o imieniu Kanzi śledził niewidzialny sok i wyimaginowane winogrona – informują badacze w artykule opublikowanym w Science 

W ostatnim czasie pojawia się coraz więcej badań wskazujących, że małpy człekokształtne umieją wyobrażać sobie scenariusze wykraczające poza „tu i teraz”, co wcześniej uważano za zdolność unikalną dla ludzi. Ludzkie dzieci zaczynają bawić się „na niby” już w wieku 12 miesięcy, a do trzeciego roku życia opanowują umiejętność tworzenia wyobrażonych światów. Wiele złożonych procesów myślowych jest możliwych właśnie dlatego, że potrafimy wyobrażać sobie rzeczy, które nie istnieją w rzeczywistości.

Zabawy z Kanzim

Opublikowane w Science badanie skupia się na Kanzim, bonobo, który nauczył się komunikować z ludźmi za pomocą symboli powiązanych ze słowami, zwanych leksygramami. Amalia Bastos, psycholożka porównawcza z Uniwersytetu St Andrews w Szkocji, po raz pierwszy spotkała go w 2023 r. Już podczas pierwszego spotkania Kanzi użył swojej tablicy z leksygramami, aby poprosić Bastos i jej współpracownika, by gonili się nawzajem.

Bastos zauważyła, że mimo iż tylko udawali zabawę, Kanzi wyraźnie czerpał przyjemność z obserwowania ich. To zapoczątkowało serię eksperymentów z udawaniem, które Bastos i Christopher Krupenye, psycholog z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa, zaprojektowali specjalnie dla Kanziego.

W pierwszym eksperymencie Kanzi siedział przy stole z dwiema szklankami. Eksperymentator udawał, że z przezroczystego, pustego dzbanka nalewa do obu szklanek „sok”, ulubiony napój Kanziego. Następnie eksperymentator „przelał” nieistniejącą zawartość jednej ze szklanek z powrotem do dzbanka i zapytał Kanziego, w której szklance nadal znajduje się „sok”. Kanzi wskazywał poprawną odpowiedź w 68 proc. przypadków, co było wynikiem istotnie wyższym niż losowy.

Rozróżnić udawane od prawdziwego

Cytowana przez Science News Bastos mówi, że same odpowiedzi udzielane przez Kanziego mogły jeszcze nie stanowić jednoznacznego dowodu na istnienie wewnętrznej wyobraźni u niego. Gdy prowadzono z nim eksperyment, był już starym bonobo – miał 43 lata – i, jak sugerowała badaczka, „być może jego wzrok nie był najlepszy i być może myślał, że w tych naczyniach naprawdę jest sok”.

Badacze przeprowadzili więc kolejny test, aby sprawdzić, czy Kanzi potrafi odróżnić prawdziwy sok. Pokazano mu dwie szklanki: jedną z sokiem pomarańczowym oraz pustą, do której „nalano” udawany sok. Zapytany, którą szklankę wybiera, Kanzi wskazywał prawdziwy sok w niemal 80 proc. przypadków, co sugeruje, że nie miał trudności z rozpoznaniem rzeczywistej nagrody. 

Trzeci test, przypominający pierwszy, lecz wykorzystujący udawane winogrona zamiast soku, również wskazywał, że Kanzi rozumiał, gdzie znajduje się wyimaginowane jedzenie.

Kanzi umarł w marcu 2025 r. Miał 44 lata. Przeżył całe życie wśród ludzi. Kolejnym krokiem Bastos będzie sprawdzenie, czy małpy człekokształtne bez takiego doświadczenia i treningu jak Kanzi również potrafią przejść test z wyimaginowanym sokiem.

Czy naprawdę jesteśmy tacy wyjątkowi?

Wiele lat temu Jane Goodall wykazała, że szympansy używają narzędzi, co wcześniej uważano za cechę wyróżniającą ludzi. Później okazało się, że narzędziami posługują się również delfiny i krukowate. Z tego powodu uważa się, że tym, co nas wyróżnia jest wyobraźnia. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że i tę definicję będziemy musieli zmodyfikować.

„Twórcze użycie narzędzi przez małpy człekokształtne i inne zwierzęta jest często uznawane za rezultat przypadkowego odkrycia” – mówił Science News Cathal O’Madagain, kognitywista z Uniwersytetu Mohammeda VI Polytechnic w Maroku. Być może jednak naukowcy będą musieli ponownie rozważyć to założenie. Ludzka zdolność wynalazcza jest bowiem ściśle związana z wyobraźnią. „Nie można wynaleźć roweru, jeśli najpierw nie potrafi się go wyobrazić” – mówi O’Madagain. Jeśli zwierzęta rzeczywiście potrafią wyobrażać sobie rzeczy tak jak ludzie, rzuca to nowe światło na ich zdolność używania narzędzi.

Wskazówką może być historia Santino, szympansa, który żył w szwedzkim zoo. Jego przypadek stał się głośny za sprawą badania dr Mathiasa Osvatha i Elin Karvonen z Uniwersytetu w Lund, którzy opisali, jak Santino co rano przygotowywał sobie kamienie, by rzucać nimi w zwiedzających. Oczywiście inne szympansy też to robiły, ale on zbierał kamienie z wyprzedzeniem. Po tym, jak nakryto go na tym, zaczął maskować przygotowany arsenał.

Zdaniem badaczy to zachowanie wskazywało, że Santino planuje działania, a zatem umie sobie wyobrazić przyszłość. Co więcej, szympans obdarł nas z jeszcze jednego wyobrażenia o nas samych. Takiego mianowicie, że celowe oszustwa nie są cechami wyłącznie ludzkimi.

Santino zmarł na skutek odniesionych obrażeń w 2022 r., po tym jak zaplanował i wprowadził w życie plan ucieczki z zoo.

• aktualności
• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki humanistyczne i społeczne
• popularyzacja