Kto kontroluje dostęp do przeszłości? Historia w epoce danych

W drugim odcinku podcastu „Świat okiem nauki” Polskiej Akademii Nauk we współpracy z Radiową Czwórką. Jakub Jamrozek rozmawia z prof. Dobrochną Kałwą z Uniwersytetu Warszawskiego, Mają Drapczyk z Fundacji Centrum Cyfrowe oraz dr. Wacławem Kulczykowskim z Uniwersytetu Gdańskiego o tym, jak cyfrowe technologie zmieniają sposób badania, opisywania i upowszechniania historii

Cyfryzacja archiwów oraz rozwój narzędzi analitycznych sprawiły, że historia coraz częściej operuje  ogromnymi zbiorami danych, a nie pojedynczymi dokumentami. Źródło historyczne przestaje być wyłącznie materialnym śladem przeszłości, a zaczyna funkcjonować jako element złożonego systemu, który trzeba przeszukiwać, porządkować i interpretować. To przesuwa granice odpowiedzialności badaczy i rodzi pytania o to, kto kontroluje dostęp do przeszłości oraz na jakich zasadach jest ona dziś rekonstruowana.

W tym nowym porządku szczególnie wyraźne staje się napięcie między dostępnością a wiarygodnością. Materiały historyczne są dziś łatwiejsze do znalezienia niż kiedykolwiek wcześniej, ale jednocześnie bardziej podatne na uproszczenia, wizualne skróty i atrakcyjne, lecz problematyczne rekonstrukcje. Narzędzia cyfrowe mogą wspierać badania, ale równie łatwo potrafią zamieniać historię w efektowną narrację oderwaną od kontekstu.

Pojawia się także pytanie o kompetencje odbiorców. Cyfrowa historia nie działa „sama z siebie”. Wymaga umiejętności krytycznego czytania danych, rozumienia ich pochodzenia oraz świadomości, że algorytmy nie są neutralnymi pośrednikami. Bez tych kompetencji granica między wiedzą a symulacją szybko się zaciera.

W tle tych rozważań wyraźnie rysuje się rola naukowców w przestrzeni publicznej. Jeśli historia ma funkcjonować w świecie mediów społecznościowych, krótkich formatów i algorytmicznej widoczności, nie wystarczy już tylko rzetelnie ją badać. Trzeba również umieć bronić standardów poznawczych w środowisku, które premiuje prostotę, emocje i jednoznaczne odpowiedzi. O tym, jak znaleźć równowagę między technologią a odpowiedzialnością badawczą, opowiada drugi odcinek podcastu Świat okiem nauki, który dostępny tutaj:

• Nauki humanistyczne i społeczne
• Nauki techniczne
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja