Kto pierwszy chwycił za narzędzia? Odkrycie z Afryki przesuwa datę wynalezienia rzemiosła

Nowe znaleziska z Kenii i Tanzanii pokazują, że już 1,5 mln lat temu także inni przedstawiciele naszego drzewa genealogicznego – jak Paranthropus boisei – potrafili chwytać, ciąć i uderzać. Ich wielkie dłonie były zaskakująco zręczne, a wytwarzane przez nich narzędzia z kości i kamienia mogą być najstarszymi w dziejach przykładami rzemiosła 

Kiedy mówimy o początku ludzkiej technologii, wyobrażamy sobie prymitywnego Homo erectus uderzającego kamieniem o kamień. Tymczasem najnowsze odkrycia z Afryki Wschodniej każą nam zrewidować ten obraz. Wydaje się, że pierwszy „wynalazca” wcale nie należał do rodzaju Homo, lecz do jego bocznej gałęzi – mógł nim być Paranthropus boisei, hominid o masywnej czaszce, żyjący ok. 2,3-1,2 mln lat temu. 

Zespół kierowany przez dr Carrie Mongle ze Stony Brook University odnalazł w pobliżu jeziora Turkana w Kenii częściowy szkielet tego hominida sprzed około 1,5 mln lat. To największy zestaw jego kości dłoni i stóp, jaki kiedykolwiek znaleziono. Badanie opublikowane w Nature wskazuje, że anatomiczne proporcje kciuka, palców i nadgarstka zdradzają zdolność do chwytu zbliżonego do ludzkiego.

„Budowa dłoni Paranthropusa sugeruje, że potrafił nie tylko ściskać z dużą siłą, ale i manipulować przedmiotami z dużą precyzją, choć nie tak zręcznie jak współcześni ludzie” – twierdzi Mongle. Jej współpracownik, dr Thomas Cody Prang z Washington University w St. Louis, dodaje, że masywne, „gorylowate” nadgarstki zapewniały mocny uścisk, przydatny w łamaniu twardych łodyg czy zdzieraniu kory, ale też przy wspinaniu się na drzewa.

Kości dłoni odkryto wraz z fragmentami czaszki i żuchwy, których cechy – szerokie łuki jarzmowe, ogromne trzonowce i kostny grzebień na szczycie czaszki – jednoznacznie wskazują na P. boisei. Mimo niewielkiego mózgu (ok. 500 cm³), gatunek ten wykazywał anatomiczne przystosowania do pracy narzędziami.

Co więcej, jego stopy zdradzają niemal ludzki sposób chodzenia. „Paranthropus mógł unosić duży palec stopy podczas kroku – to kluczowy element ludzkiego chodu” – wyjaśnia Prang. Choć jego krok był mniej wydajny, widać w nim ewolucyjny kompromis: stworzenie zdolne do biegu po ziemi, ale wciąż mające siłę, by wspiąć się na drzewo.

Kościane narzędzia sprzed 1,5 mln lat

W Tanzanii inny zespół naukowców natrafił na pozostałości świadczące o prawdziwym przełomie. W słynnym wąwozie Olduvai, znanym z odkrywanych tam licznych szczątków gatunków człowiekowatych, archeolodzy kierowani przez dr Ignacia de la Torre z Hiszpańskiej Narodowej Rady Badań Naukowych (CSIC) odkryli 27 narzędzi wykonanych z kości hipopotamów i słoni.

Niektóre z nich przypominają klasyczne kamienne pięściaki, inne są zakończone ostrymi krawędziami lub mają wyżłobienia służące do chwytu. Największe mierzą prawie 40 cm – mniej więcej tyle, ile długość ludzkiego przedramienia.

„Uważamy, że narzędzia z Olduvai reprezentują moment technologicznego przełomu: przeniesienie idei z kamienia na kość” – wyjaśnia de la Torre. 

Analizy śladów na kościach zwierząt wskazują, że hominidy te nie tylko wykorzystywały szczątki do wytwarzania narzędzi, ale także transportowały je z innych miejsc, co sugeruje planowanie i myślenie przyczynowo-skutkowe.

Wspólne dziedzictwo rąk

Czy to właśnie Paranthropus boisei był ich twórcą? Naukowcy nie są pewni. 

W tym samym czasie w regionie żył również Homo erectus, a oba gatunki mogły niezależnie rozwijać umiejętność posługiwania się narzędziami. Tak czy inaczej, granica między „człowiekiem” a jego wcześniejszymi krewniakami staje się coraz bardziej płynna.

„Ewolucja nie była liniowym pochodem ku człowieczeństwu, lecz rozgałęzionym drzewem eksperymentów” – podkreśla Mongle, dodając: „Zdolność do posługiwania się narzędziami mogła pojawić się wielokrotnie, w różnych gałęziach tego drzewa.”

Jeśli tak, to dłonie Paranthropusa – krótsze, silniejsze, bardziej surowe – mogły chwycić za narzędzie znacznie wcześniej, niż uważaliśmy. 

A to oznacza, że historia ludzkiej pomysłowości nie zaczęła się od nas.

Źródła:

• C. Mongle et al., New fossils reveal the hand of Paranthropus boisei, Nature, 15 października 2025.
  

• I. de la Torre et al., Systematic bone tool production at 1.5 million years ago, Nature, 5 marca 2025.

• aktualności
• Nauki biologiczne i rolnicze
• popularyzacja