Maria Skłodowska-Curie: wykłady, które współtworzyły naukę XX w. 

Maria Skłodowska-Curie zapisała się w zbiorowej pamięci jako ikona nauki i dwukrotna laureatka Nagrody Nobla. Wydany właśnie tom jej wykładów pokazuje ją jako badaczkę aktywnie uczestniczącą w kształtowaniu fundamentów fizyki i chemii XX w., świadomą społecznej roli nauki

„Wykłady Marii Skłodowskiej-Curie. Wybór” opracował prof. Tomasz Pospieszny z Wydziału Chemii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, od lat zajmujący się badaniami nad życiem i dorobkiem uczonej. To 12 tekstów: prace naukowe oraz wykłady uczonej, wystąpienia Pierre’a Curie oraz Ireny i Frédérica Joliot-Curie. Materiał ułożono chronologicznie, co pozwala śledzić rozwój idei – od końca XIX w. po okres międzywojenny.

Trzy pierwsze teksty pochodzą z 1898 r. i dokumentują badania nad promieniowaniem uranowym i torowym oraz proces prowadzący do odkrycia polonu i radu. – To był dla Marii Skłodowskiej-Curie wyjątkowy rok, w którym powstały prace definiujące dalszy kierunek badań nad promieniotwórczością – podkreśla prof. Pospieszny.  W tomie znalazła się również praca opublikowana pierwotnie w języku polskim, w której Skłodowska-Curie opisuje drogę do identyfikacji pierwiastków promieniotwórczych. To jeden z nielicznych tekstów, w których zwraca się bezpośrednio do polskiego odbiorcy.

Atom nie musi być niepodzielny

Wybrane wykłady pokazują, jak szybko Skłodowska-Curie przekraczała granice ówczesnej wiedzy. Już w 1900 r., podczas wykładu na Sorbonie, sugerowała, że energia promieniowania pochodzi z wnętrza atomu i że atom nie musi być strukturą niepodzielną. Było to kilka lat przed odkryciem jądra atomowego przez Ernesta Rutherforda.

– W tamtym czasie atom był powszechnie uznawany za byt stały. Maria otwarcie mówiła, że tak nie jest – zaznacza profesor. Dodaje, że to właśnie ten sposób myślenia sytuował ją w gronie współtwórców nowoczesnej fizyki i chemii, a nie jedynie odkrywców nowych pierwiastków.

Publikacja obejmuje wykład Pierre’a Curie wygłoszony podczas ceremonii wręczenia Nagrody Nobla z fizyki w 1905 r., przyznanej małżonkom dwa lata wcześniej oraz wykład Skłodowskiej-Curie z 1911 r., wygłoszony w chwili, gdy samodzielnie odbierała Nagrodę Nobla z chemii.

Szczególne miejsce zajmuje wykład z 1906 r., wygłoszony po śmierci Pierre’a Curie, kiedy Skłodowska-Curie przejęła po nim katedrę fizyki na Sorbonie jako pierwsza kobieta w historii uczelni. Wystąpienie to rozpoczyna się od zdań będących bezpośrednią kontynuacją ostatniego wykładu Pierre’a.

W tomie znalazły się również wykłady z 1925 r., wygłoszone w niepodległej Polsce, poświęcone Instytutowi Radowemu w Paryżu oraz pierwiastkom promieniotwórczym. Całość zamykają wystąpienia Ireny i Frédérica Joliot-Curie, laureatów Nagrody Nobla z chemii z 1935 r. Irena, córka Skłodowskiej-Curie, była drugą kobietą w historii uhonorowaną Noblem w tej dziedzinie.

Archiwa, komentarze i kontekst polityczny

Książkę opatrzono rozbudowanym komentarzem krytycznym. Czytelnik znajdzie w niej m.in. aneks z szeregami promieniotwórczymi oraz różnymi wersjami układu okresowego pierwiastków. Jedna z nich, opracowana w Niemczech, pomija polon, mimo że pierwiastek był już wówczas znany nauce. Jak wyjaśnia prof. Pospieszny, była to decyzja o wyraźnym podłożu politycznym.

Publikację uzupełniają fotografie archiwalne, pochodzące m.in. ze zbiorów rodzinnych oraz archiwów badanych przez zespół redakcyjny w Paryżu. Prace nad dorobkiem Skłodowskiej-Curie trwają od lat i – jak podkreśla prof. Pospieszny – wciąż przynoszą nowe ustalenia. – Za każdym razem, gdy sięga się do archiwów rodzinnych, pojawiają się materiały, które pozwalają lepiej zrozumieć zarówno jej pracę, jak i realia epoki – mówi.

Poniżej publikujemy fragment książki „Wykłady Marii Skłodowskiej-Curie. Wybór”, wydanej przez Wydawnictwo Sophia.

O wykładach Marii Skłodowskiej-Curie
Fragment wstępu prof. dr. hab. Tomasza Pospiesznego

---

W książce znalazło się pięć prac autorskich oraz pięć wybranych wykładów z różnych lat życia Uczonej. Dodatkowo umieściliśmy w publikacji wykłady noblowskie Irène i Frédérica Joliot-Curie. Tom otwierają trzy prace Marii Skłodowskiej-Curie stanowiące Jej annus mirabilis.

Pierwsza z nich, Promieniowanie emitowane przez związki uranu i toru, opublikowana została 12 kwietnia 1898 roku. W tej pracy Uczona opisała badania przewodnictwa powietrza pod wpływem promieni uranowych, które odkrył dwa lata wcześniej Antoine-Henri Becquerel. Celem pracy Madame Curie było wykazanie, czy poza związkami uranu istnieją także inne mogące „uczynić powietrze przewodnikiem elektryczności”. W pracy tej dowiodła, że poza uranem promieniowanie emituje także tor.

W drugiej pracy, opublikowanej 18 lipca 1898 roku wraz z Pierre’em Curie pt. O nowym ciele promieniotwórczym zawartym w smółce uranowej, uczeni napisali znamienne dwa zdania: „Przypuszczamy, że ciało, które wyodrębniliśmy ze smółki uranowej, zawiera nieznany jeszcze metal, zbliżony do bizmutu ze swoich właściwości chemicznych. Jeśli istnienie tego metalu się potwierdzi, proponujemy dla niego nazwę polon – od imienia ojczyzny jednego z nas”.

W trzeciej pracy pt. O nowej silnie radioaktywnej substancji zawartej w blendzie smolistej, ogłoszonej 26 grudnia 1898 roku, małżonkowie Curie wspólnie z Gustavem Bémontem donosili, że odkryli drugi pierwiastek chemiczny – rad. Pisali: „Wyżej wyszczególnione fakty każą nam przypuszczać, że w tym nowym związku promieniotwórczym znajduje się nowy pierwiastek, który proponujemy nazwać radem. Nowy ten związek zawiera na pewno znaczną ilość baru, mimo to jednak jest on silnie promieniotwórczy. Promieniotwórczość radu musi być zatem ogromna”.

Kolejna praca przedstawiona w tym zbiorze została opublikowana przez Marię Curie w języku polskim w 1898 roku w piśmie „Światło” pt. Poszukiwanie nowego metalu w pechblendzie. Spostrzeżenie, że emisja promieniowania niektórych minerałów zawierających uran, takich jak blenda smolista, chalkolit czy autunit, jest znacznie silniejsza, niż wynikałoby to z zawartości uranu w ich składzie, doprowadziło Uczoną do wysunięcia niezwykłej hipotezy. Wykonała genialny w swojej prostocie eksperyment – przeprowadziła syntezę chemiczną chalkolitu i porównała ilościowo promieniowanie emitowane przez syntetyczny i naturalny minerał. Udowodniła, że syntetyczny chalkolit emituje słabsze promieniowanie, tj. takie, jakiego należałoby się spodziewać za sprawą zawartości uranu w tym minerale. Był to bezsporny dowód eksperymentalny na istnienie nowego pierwiastka chemicznego. A należy pamiętać, że Maria Skłodowska-Curie ukończyła studia fizyczne i matematyczne. Chemii uczyła się samodzielnie!

W piątej pracy pt. Stan obecny chemii polonu Autorka w ciekawy sposób przedstawia enigmatyczną naturę polonu, pierwszego pierwiastka radioaktywnego odkrytego przez małżonków Curie. Należy pamiętać, że radiopierwiastki takie jak uran, tor i rad należą do pierwiastków długożyciowych (czas połowicznego rozpadu dla uranu-238 wynosi 4,5 miliarda lat, toru-232 14 miliardów lat, dla radu-226 1 599 lat), przez co uczeni prawie w ogóle nie obserwowali spadku ich promieniotwórczości. Z kolei polon należy do pierwiastków krótkożyciowych, dla których aktywność promieniotwórcza maleje wyraźnie wraz z upływem czasu (czas połowicznego rozpadu dla polonu-210 wynosi 138 dni). Ponadto jest pierwiastkiem rzadkim. W jednej tonie blendy uranowej (w zależności od jej pochodzenia) znajduje się około 1,4 grama radu i tylko 0,1 miligrama polonu.

Pierwszy z wykładów publikowanych w niniejszej książce Substancje radioaktywne, w szczególności rad wygłosił Pierre Curie 6 czerwca 1905 roku w Sztokholmie z okazji uroczystości związanych z przyznaniem małżonkom Curie Nagrody Nobla z fizyki dwa lata wcześniej. Wykład ten wygłosił Pierre, ale w trakcie jego wystąpienia Madame Curie wykonywała doświadczenia dla zilustrowania słów męża. W końcu nagrodę otrzymali wspólnie, a Pierre zabiegał, aby nagrodzona została także Maria. Uznaliśmy, że powinien on znaleźć się w niniejszym zbiorze, gdyż dotyczy nierozerwalnej pracy Marii i Pierre’a Curie.

Drugi wykład Nowoczesne teorie dotyczące elektryczności i materii Maria wygłosiła 5 listopada 1906 roku, obejmując katedrę po zmarłym pół roku wcześniej mężu. Tematem wykładu była jonizacja gazów, zjawisko, którego odkrycie poprzedziło odkrycie promieniotwórczości i które pierwsze zburzyło pogląd o niepodzielności atomu.

Wykład trzeci Rad i nowe koncepcje w chemii Maria Skłodowska-Curie wygłosiła 11 grudnia 1911 roku z okazji wręczenia jej drugiej Nagrody Nobla, tym razem z chemii. „Wyprostowana, spokojna, w swojej czarnej koronkowej sukience, cichym, lecz zdecydowanym głosem oddała hołd Piotrowi Curie, zwróciła uwagę na zasługi Henriego Becquerela i Ernesta Rutherforda, ale jednocześnie stanowczo i dobitnie podkreśliła własne dokonania: «wydzieliłam», «odkryłam», «wyodrębniłam», «przeprowadziłam», «użyłam»…”.

Dwa kolejne wykłady Główne tory współczesnych badań nad promieniotwórczością oraz Organizacja i działalność Instytutu Radowego w Paryżu pięćdziesięcioośmioletnia Maria Skłodowska-Curie wygłosiła podczas pobytu w Warszawie odpowiednio 5 i 6 czerwca 1925 roku. W obu streściła to, co dla niej najważniejsze: naukę o radiopierwiastkach i powstanie, niezwykle jej bliskiego i ważnego, Instytutu Radowego w Paryżu.

Książkę zamykają dwa dodatkowe wykłady, wygłoszone 12 grudnia 1935 roku w Sztokholmie przez małżonków Joliot-Curie, kontynuatorów i dziedziców dzieła Marii i Pierre’a Curie. Córka Uczonych, Irène Joliot-Curie, w swoim wystąpieniu pod tytułem Sztuczne wytwarzanie pierwiastków promieniotwórczych powiedziała: „Sztuczne tworzenie radiopierwiastków otwiera nowe pole w nauce o promieniotwórczości i w ten sposób stanowi przedłużenie prac Pierre’a i Marii Curie”. Frédéric Joliot-Curie w samodzielnym wykładzie zatytułowanym Dowody chemicznej transmutacji pierwiastków nie tylko nakreślił aspekty związane z badaniami, ale także ostrzegał ludzkość przed tym, co niebawem nadeszło. Jestem przekonany, że ich odczyty spinają klamrą dzieło zainicjowane przez Marię i Pierre’a Curie.

---

Wykłady Marii Skłodowskiej-Curie. Wybór, Pod redakcją naukową i z komentarzem krytycznym T. Pospiesznego i E. Wajs-Baryły, Wydawnictwo Sophia, Warszawa 2026.

• Nauki humanistyczne i społeczne
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi
• popularyzacja