Między wrzątkiem a próżnią. Dlaczego niesporczaki fascynują naukowców?

Przetrwały setki milionów lat ewolucji, potrafią wytrzymać temperatury przekraczające 100 st. Celsjusza i bliskie granicy zera bezwzględnego. Niesporczaki fascynują naukowców jako jedne z najbardziej odpornych zwierząt na Ziemi. Choć nie są niezniszczalne, ich możliwości znacznie wykraczają poza to, co obserwujemy u większości organizmów

Niesporczaki to mikroskopijne zwierzęta osiągające zwykle około pół milimetra długości. Pod mikroskopem przypominają miniaturowe niedźwiedzie z czterema parami odnóży zakończonych pazurkami, stąd ich popularna nazwa – „wodne niedźwiadki”. Występują niemal wszędzie: w oceanach, rzekach, glebie, mchach, porostach, lasach i miejskich parkach. W świecie mikroorganizmów bywają nawet drapieżnikami, choć dla człowieka pozostają praktycznie niewidoczne.

Ich niezwykła sława wynika ze zdolności do przechodzenia w stan kryptobiozy, czyli życia utajonego. Zwierzę traci wtedy niemal całą wodę, kurczy się, a jego metabolizm zostaje niemal całkowicie zatrzymany. W takim stanie niektóre gatunki potrafią przetrwać ekstremalne warunki termiczne, silne promieniowanie czy działanie toksyn. 

Niesporczaki należą również do jednej z najstarszych grup zwierząt na Ziemi. Szacuje się, że ich historia sięga około 600 mln lat. Okazy znalezione w bursztynie pokazują, że już 90 mln lat temu, gdy po Ziemi chodziły dinozaury, istniały zwierzęta bardzo podobne do współczesnych niesporczaków. Nie oznacza to, że nie ewoluowały. Badacze podkreślają, że także te mikroskopijne organizmy dostosowywały się do zmieniającego się środowiska.

W ostatnich latach niesporczaki coraz częściej trafiają do laboratoriów badawczych. Naukowcy analizują białka odpowiedzialne za ich odporność, a eksperymenty pokazały już, że komórki ludzkie i drożdżowe wyposażone w geny pochodzące od niesporczaków mogą lepiej znosić promieniowanie. Zwierzęta te uczestniczyły również w misjach kosmicznych. Niektóre przeżyły ekspozycję na próżnię i promieniowanie kosmiczne, a po powrocie odzyskały pełną aktywność.

Jak w przyszłości może pomóc taka wiedza w podcaście Weroniki Puszkar O co chodzi z tą nauką opowiada Bartłomiej Surmacz z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN. Najnowszego odcinka można posłuchać tutaj. 

• Nauki biologiczne i rolnicze