Żyjące w miastach dzięcioły coraz częściej ulegają hybrydyzacji, czyli są potomstwem ptaków należących do dwóch różnych gatunków. Naukowcy z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN chcą dokładnie zbadać to zjawisko i proszą o pomoc ochotników
Krakowskie Planty, środek maja. W cieniu kasztanowców naukowcy z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN rozstawiają sieci ornitologiczne. To niecodzienny widok w centrum miasta, ale też badania są niecodzienne. Chodzi o hybrydyzację dwóch gatunków dzięciołów – dużego i białoszyjego.
Badacze łapią ptaki przy zajętych dziuplach i pobierają próbki do analiz genetycznych. Jedna z samic wykazuje cechy typowe dla mieszańców – być może to kolejna wskazówka, że proces krzyżowania się tych dwóch gatunków w środowisku miejskim zachodzi częściej niż dotąd sądzono.
Co to znaczy, że ptaki się krzyżują?
Hybrydyzacja to zjawisko, w którym dwa spokrewnione gatunki krzyżują się i wydają potomstwo. W świecie ptaków to nic nadzwyczajnego – szacuje się, że dotyczy aż jednej piątej wszystkich znanych gatunków. Jednak przypadki par, które trwale się krzyżują i tworzą żywotne, płodne potomstwo, są już rzadsze. Taka właśnie sytuacja zachodzi między dzięciołem dużym (Dendrocopos major) a białoszyim (Dendrocopos syriacus).
Gatunki te kiedyś nie miały ze sobą kontaktu – białoszyi występował głównie na Bliskim Wschodzie, podczas gdy dzięcioł duży był typowym ptakiem w lasach Europy. Jednak w XX w. dzięcioł białoszyi rozpoczął ekspansję na północny zachód, dotarł do Polski. I tu – jak się okazuje – zaczął krzyżować się z kuzynem.
Niewidzialne mieszańce
Dotychczas sądzono, że przypadki hybryd są rzadkie – szacowano, że stanowią 4-7 proc. populacji. Jednak genetyka wskazuje, że może być całkiem inaczej.
Badania molekularne, prowadzone przez zespół z Instytutu PAN, wykazały, że w miastach nawet 20 proc. dzięciołów może mieć wśród swoich przodków przedstawicieli więcej niż jednego gatunku. Co więcej, hybrydy się rozmnażają. Znane są przypadki lęgów z udziałem par mieszańców.
To odkrycie zmienia sposób, w jaki postrzegamy populacje tych ptaków – i stawia pytania o przyszłość dzięcioła białoszyjego. To gatunek chroniony, dla którego wyznaczono specjalne obszary Natura 2000. Jeśli hybrydyzacja będzie postępować, może dojść do genetycznego „wchłonięcia” jednego gatunku przez drugi – zjawiska znanego jako introgresja.
Nauka obywatelska w praktyce
Aby lepiej zrozumieć skalę i mechanizmy tego procesu, badacze rozpoczęli szeroko zakrojony projekt monitoringu, oparty na zasadach nauki obywatelskiej. Do współpracy w projekcie, koordynowanym przez PAN w Krakowie, zaproszeni są ornitolodzy i pasjonaci przyrody z całej Polski i Europy Środkowej. Celem jest utworzenie sieci punktów obserwacyjnych – tzw. transektów – w miastach i na terenach wiejskich.
Udział może wziąć każdy chętny – wystarczy wybrać odpowiedni teren (najlepiej tam, gdzie występuje dzięcioł białoszyi), zarejestrować się u koordynatora i wykonać od dwóch do trzech kontroli w sezonie. Obserwacje (w tym: wabienie dzięciołów, notowanie zachowań i wyglądu, dokumentacja fotograficzna) trafiają do wspólnej bazy danych i służą do dalszych analiz.
„Wiedza, którą gromadzimy wspólnie z obserwatorami z terenu, jest nie do przecenienia. To właśnie dane zebrane przez zaangażowanych obywateli pozwalają zrozumieć, jak szybko i gdzie dochodzi do hybrydyzacji – i czy może ona zagrozić trwałości populacji dzięcioła białoszyjego” – podkreśla koordynator projektu, dr hab. Łukasz Kajtoch.
Dzięcioły z Plant i z Twojego ogrodu
W maju 2025 r. zespół z PAN prowadził prace w centrum Krakowa, na Plantach. Udało się złapać i pobrać próbki od trzech osobników. Jeden z nich – samica o pośrednich cechach – może okazać się kolejnym ogniwem w łańcuchu hybrydyzacji.
Badacze apelują o zgłaszanie lokalizacji zajętych dziupli oraz obserwacji – zwłaszcza martwych osobników lub o nietypowym wyglądzie. Każde zgłoszenie może wnieść coś nowego do układanki, którą próbują ułożyć naukowcy.
Więcej informacji o projekcie oraz wskazówki dla uczestników:
Kontakt z zespołem badawczym:
woodpecker.hybridization@gmail.com