Mnóstwo rzeczy, które dziś sobie wyobrażamy o alkoholu, jest mocno umocowane w historii

Zapraszamy do zapoznania się z podsumowaniem rozmowy z dr Dorotą Dias-Lewandowską z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, poświęconej badaniom nad historią kultury picia alkoholu. Rozmowa odbyła się w ramach podcastu „A o tym PAN słyszał?”, którego gospodarzem był prof. Łukasz Okruszek. Poniżej przedstawiamy główne wątki oraz polecane lektury.

Dlaczego warto badać historię picia alkoholu?

Pytanie to pada niemal na początku i pokazuje, że temat, choć pozornie błahy, kryje w sobie wiele złożonych zagadnień. Picie alkoholu to element praktyk społecznych i kulturowych, od wieków związanych z codziennością, rytuałami oraz gospodarką. Dzięki badaniom historycznym możemy zrozumieć, skąd wzięły się różne stereotypy (np. „pijany jak Polak”) i na ile są one faktycznie uzasadnione.

Źródła i metody badania

Dr Dias-Lewandowska wskazuje na szerokie spektrum źródeł, z których korzysta badacz_ka historii picia: od materiałów sądowych, przez rachunki dworskie czy miejskie, aż po poradniki medyczne, prace moralizatorskie i literaturę piękną. Wiele mówi się o tzw. „ukrytych” przekazach, np. zapiskach pokazujących, co dokładnie znajdowało się w szlacheckich piwnicach, albo jak lekarze w XIX wieku próbowali „medykalizować” pijaństwo.

Trzeźwość, pijaństwo i to, co pomiędzy

W rozmowie wielokrotnie pada stwierdzenie, że w historiografii skupiano się głównie na ruchach trzeźwościowych lub na przypadkach „pijaństwa ekscesywnego”. Dużą rolę odgrywają tu czynniki klasowe i genderowe: np. picie kobiet uznawano za moralnie niebezpieczne, a różnice w podejściu do konsumpcji alkoholu w domu lub poza nim były ogromne. Okazuje się też, że dla historyka_kultury istotne jest zrozumienie „codziennego” spożywania, które nie zawsze trafiało do oficjalnych źródeł.

Ewolucja definicji choroby alkoholowej

Rozmowa ukazuje, jak w XIX wieku zaczęto postrzegać nałogowe picie jako „chorobę” (m.in. koncepcje Magnusa Hussa), a nie wyłącznie przejaw „słabej woli”. Jednocześnie przypomina się, że w Polsce aż do XIX wieku piwo czy lżejsze wina traktowano często jako część diety i napój do codziennego użytku, a w ruchach trzeźwościowych nieraz dopuszczano „niewielkie ilości” piwa czy wina.

Stereotyp „pijanego Polaka”

Rozmówcy wskazują, że pewne krążące do dziś przekonania o szczególnej skłonności Polaków do picia w dużej mierze wywodzą się z XIX-wiecznych dyskursów. Podobne przeświadczenia spotyka się zresztą i u innych narodów, jak choćby stereotyp „pijących Niemców” czy „trzeźwych Hiszpanów” – zawsze zależało to od tego, kto wyrażał opinię i z której perspektywy patrzono.

Polecane lektury

Na końcu rozmowy dr Dias-Lewandowska wymienia publikacje oraz materiały, które mogą pomóc zrozumieć nie tylko dzieje alkoholu, ale i szerzej rozumianą historię kultury picia w różnych społeczeństwach:

• Praca Walentego Szymkiewicza, „Dzieło o pijaństwie” (1918) – dostępna w bibliotekach cyfrowych (np. Polon).
• „Alcohol in the Early Modern World” pod red. B. A. Tlusty  – zbiór tekstów światowych badaczy historii alkoholu, podejmujący zagadnienia produkcji, komercjalizacji i konsumpcji w czasach nowożytnych.
• „Diseases of the Will: Alcohol and the Dilemmas of Freedom” Mariana Valverde – praca omawiająca, w jaki sposób w XIX wieku zaczęto definiować picie w kategoriach choroby lub moralnego potępienia.
• „Domesticating Drink. Women, Men, and Alcohol in America, 1870-1940″ C.G. Murdock – praca dotycząca roli płci w dyskursie nad spożyciem alkoholu w okrese prohibicji (1919-33) w USA

Rekrutacja w projekcie dr Dias-Lewandowskiej

Ogłoszenie dotyczące naboru kandydatów (doktorant/ka) do projektu: ALKOHOL, TRZEŹWOŚĆ I PIJAŃSTWO: DYSKURSY O GRANICACH PICIA W POLSCE POROZBIOROWEJ W XIX WIEKU (NCN Sonata bis 2023/50/E/HS3/00234), kierowniczka projektu: dr Dorota Dias-Lewandowska, Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie

Obejrzyj odcinek

• aktualności
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja