Co dzieje się w mózgu osoby, która nigdy nie widziała świata, gdy słyszy słowo „piłka” albo „biec”?
Najnowsze badania naukowców PAN, opublikowane w Nature Communications, pokazują, że u osób niewidomych część mózgu zwykle odpowiedzialna za widzenie ruchu zaczyna reagować na język. I co więcej – potrafi rozróżniać rzeczowniki od czasowników, ale tylko wtedy, gdy odnoszą się one do realnych obiektów i działań.
Od dawna wiadomo, że u osób niewidomych język aktywuje nie tylko klasyczne ośrodki mowy w płatach skroniowych i czołowych, ale także obszary kory wzrokowej. I to było zagadką. Skoro kora wzrokowa nie dostaje sygnałów z oczu, dlaczego w ogóle reaguje? Niektórzy badacze sądzili, że przejmuje ona zupełnie nowe zadania, niezwiązane z pierwotną funkcją.
Zespół Marty Urbaniak i Łukasza Boli z Instytutu Psychologii PAN postanowił sprawdzić, czy rzeczywiście tak jest. Do współpracy zaproszono także naukowców z Harvardu, Uniwersytetu w Trydencie i Uniwersytetu w Coimbrze.
Eksperyment: słowa w skanerze
Badacze poprosili grupę osób niewidomych od urodzenia oraz grupę osób widzących o słuchanie różnych słów podczas badania fMRI. Wśród nich znalazły się: słowa konkretne (np. „piłka”, „biec”), odwołujące się do rzeczy i działań w świecie fizycznym; słowa abstrakcyjne (np. „sprawiedliwość”), odnoszące się do pojęć; pseudowyrazy – sztucznie stworzone, nieistniejące słowa.
Zadanie polegało na prostych operacjach językowych, np. zmianie liczby pojedynczej na mnogą. Dzięki temu badacze mogli sprawdzić, które obszary mózgu odróżniają rzeczowniki od czasowników.
Najciekawszy efekt pojawił się u osób niewidomych. Obszar V5/MT, który u osób widzących odpowiada za analizę ruchu, wyraźnie różnicował rzeczowniki i czasowniki – ale tylko wtedy, gdy dotyczyły one obiektów i działań w świecie realnym. Innymi słowy, słowa „piłka” i „biec” wywoływały inne wzorce aktywności niż „sprawiedliwość” czy pozbawiony realnego znaczenia pseudowyraz. U osób widzących podobnego efektu w V5/MT nie stwierdzono. Ich kora wzrokowa reagowała zgodnie ze swoim przeznaczeniem – na bodźce wzrokowe, a nie na język.
Czym jest obszar V5/MT?
V5/MT to fragment kory wzrokowej w tylnej części mózgu. U osób widzących odpowiada za przetwarzanie ruchu: pozwala ocenić kierunek, prędkość i ciągłość ruchu obiektów. Dzięki niemu możemy np. śledzić lecącą piłkę albo rozpoznać, że ktoś biegnie w naszą stronę.
U osób niewidomych ten obszar nie dostaje sygnałów z oczu. Okazuje się jednak, że nie pozostaje „bezrobotny” – przejmuje informacje z innych zmysłów, a w tym przypadku reaguje na język. Nie robi tego przypadkowo: wciąż zajmuje się tym, w czym jest wyspecjalizowany, czyli ruchem i cechami fizycznymi. Dlatego różnicuje słowa opisujące obiekty i działania, ale nie reaguje na pojęcia abstrakcyjne.
Co to oznacza?
Kora wzrokowa osób niewidomych nie przejmuje dowolnych funkcji. Nadal „interesuje się” ruchem i cechami fizycznymi, tylko że korzysta z języka jako nowego źródła takich informacji. To pokazuje, że plastyczność mózgu – jego zdolność do adaptacji – działa w ramach pewnych specjalizacji, a nie jako całkowicie dowolna zmiana.
Ten wynik ma kilka znaczeń:
- dla nauki – lepiej rozumiemy, jak mózg tworzy znaczenie, gdy brakuje jednego ze zmysłów,
- dla praktyki – wiedza o tym, że obszary „wizualne” u niewidomych reagują na język dotyczący ruchu i obiektów, może pomóc w opracowywaniu skuteczniejszych metod edukacji i rehabilitacji,
- dla teorii plastyczności – pokazuje, że mózg nie przebudowuje się przypadkowo, ale zgodnie ze swoją wrodzoną organizacją.
Badanie wnosi do dyskusji o plastyczności mózgu coś bardzo istotnego: neurony potrafią się przystosowywać, ale nie w dowolny sposób. Nawet w warunkach całkowitej ślepoty obszary mózgu zachowują swoją „specjalizację” i szukają nowych źródeł bodźców, które najlepiej do niej pasują. To fascynujący przykład, jak mózg łączy elastyczność z wewnętrznym porządkiem – i jak potrafi tworzyć alternatywne ścieżki doświadczania świata.
Źródło:
Urbaniak M., Paczyńska M., Caramazza A., Bola Ł. Neural representation of nouns and verbs in congenitally blind and sighted individuals. Nature Communications 16, 8090 (2025). DOI: 10.1038/s41467-025-63423-0