Ssaki żywiące się wyłącznie owadami społecznymi, takimi jak mrówki i termity, wyewoluowały niezależnie w co najmniej 12 liniach rozwojowych. To przykład konwergencji, która znacząco wpłynęła na świat zwierząt po wyginięciu dinozaurów
Do takich wniosków doszli badacze z New Jersey Institute of Technology, którzy przeanalizowali dane dotyczące diety ponad 4 tys. gatunków ssaków. Wyniki ich pracy opublikowano w czasopiśmie Evolution.
Zwyczaj żywienia się mrówkami i termitami – tzw. myrmekofagia – pojawiał się u torbaczy, łożyskowców i stekowców. Co istotne, tendencja ta wielokrotnie ujawniała się po wielkim wymieraniu kredowym, które zakończyło erę dinozaurów 66 mln lat temu.
„To pierwszy tak kompleksowy przegląd myrmekofagii wśród ssaków. Pokazuje, jak silną siłą selekcyjną były – i wciąż są – owady społeczne” – twierdzi prof. Phillip Barden, biolog ewolucyjny z NJIT i współautor badania.
Ekspansja owadów zmieniła ssaki
Zespół badawczy zestawił dane paleoekologiczne z informacjami o współczesnych przystosowaniach anatomicznych, takich jak długość języka, budowa uzębienia, wielkość pazurów czy objętość żołądka. Analizowano również rozkład geograficzny i tempo zmian ewolucyjnych.
Mrówki i termity zaczęły gwałtownie zwiększać swoją liczebność i udział w biomasie dopiero po wyginięciu dinozaurów. W okresie kredy stanowiły zaledwie ułamek procenta biomasy zwierząt lądowych. Tymczasem już w eocenie i miocenie ich udział sięgał nawet 35 proc. biomasy bezkręgowców.
„Z punktu widzenia ssaków to był ogromny, wcześniej niewykorzystany rezerwuar energii” – komentuje prof. Thomas Vida z Uniwersytetu w Bonn, współautor publikacji.
Dlaczego nie wszystkie ssaki jadły mrówki?
Mimo że mrówki i termity były bogatym źródłem pokarmu, tylko niektóre linie ssaków potrafiły je efektywnie wykorzystywać. Badanie wykazało, że myrmekofagia najczęściej pojawiała się u zwierząt pochodzących od owadożernych i mięsożernych przodków. U roślinożerców takie przystosowanie było znacznie rzadsze.
Dziś na świecie żyje około 20 gatunków ssaków wyspecjalizowanych w tej niszy ekologicznej – należą do nich m.in. mrówkojady z Ameryki Południowej, łuskowce z Azji i Afryki oraz dziobaki z Australii. Łączy je zestaw podobnych cech: długie, lepkie języki, silne pazury do rozbijania gniazd, brak zębów lub ich silna redukcja oraz specjalna budowa żołądka umożliwiająca trawienie chityny.
Specjalizacja, z której trudno się wycofać
Zespół zwrócił uwagę, że większość ssaków wyspecjalizowanych w myrmekofagii rzadko kiedy zmieniała strategię pokarmową. Tylko jeden znany przypadek pokazuje powrót do bardziej zróżnicowanej diety: drobny ssak z rodzaju Macroscelides (długonos), który około 50 mln lat temu żywił się głównie owadami społecznymi, a dziś spożywa także inne bezkręgowce oraz nasiona.
„To pokazuje, że bardzo wysoka specjalizacja może stać się ewolucyjną pułapką. Przystosowania anatomiczne, które umożliwiają korzystanie z jednego typu pokarmu, ograniczają zdolność do zmiany strategii w przyszłości” – wyjaśnia prof. Barden.
To ograniczenie może okazać się niebezpieczne w czasach szybkich zmian środowiskowych, ponieważ organizmy wyspecjalizowane mają znacznie mniejsze możliwości adaptacyjne.
Triumf owadów społecznych
Autorzy badania podkreślają, że sukces ewolucyjny owadów społecznych – dziś obejmujących ponad 15 tys. gatunków – pozostawił trwały ślad także w ewolucji ssaków. Konwergencja myrmekofagii to klasyczny przykład zbieżności ewolucyjnej: różne grupy zwierząt niezależnie wykształcają podobne cechy, gdy funkcjonują w zbliżonych warunkach ekologicznych.
„Mrówki i termity ukształtowały nie tylko ekosystemy, lecz także kierunki ewolucji wielu kręgowców. Nasze badanie rzuca nowe światło na to, jak dynamiczna była ewolucja ssaków po wyginięciu dinozaurów” – podsumowuje Barden.
Credit: Vida, Calamari i Barden / NJIT
Źródła:
– Barden P., Vida T. i in. (2025). Post K-Pg rise in ant and termite prevalence underlies convergent dietary specialization in mammals, Evolution, https://doi.org/10.1093/evolut/qpaf121
– New Jersey Institute of Technology (2025), Mammals evolved into ant eaters 12 times since dinosaur age, study finds, https://www.eurekalert.org/news-releases/1091476