Nagroda Nobla z medycyny za odkrycie komórek, które chronią nas przed nami samymi
Tegoroczną Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi za odkrycia dotyczące tzw. obwodowej tolerancji immunologicznej. Ich badania otworzyły nowy rozdział w rozumieniu chorób autoimmunologicznych
Każdego dnia nasz układ odpornościowy odpiera tysiące ataków drobnoustrojów. Musi przy tym odróżnić to, co obce od tego, co własne – a niektóre mikroby celowo „udają” nasze komórki. Kluczowym pytaniem immunologii od lat było więc: dlaczego w większości przypadków układ odpornościowy nie atakuje organizmu, który ma chronić?
W latach 90. dominowało przekonanie, że mechanizm tolerancji immunologicznej opiera się wyłącznie na eliminowaniu „błędnych” limfocytów T w grasicy. Proces ten, znany jako tolerancja centralna, miał wyczerpująco wyjaśniać brak autoagresji. Jednak Shimon Sakaguchi z Uniwersytetu w Osace w 1995 r. wykazał, że istnieje jeszcze inny poziom regulacji. Odkrył nieznaną wcześniej populację komórek odpornościowych, które tłumią reakcje autoimmunologiczne – komórki regulatorowe T (Treg).
„Ich odkrycia były decydujące dla naszego zrozumienia, jak działa układ odpornościowy i dlaczego nie wszyscy zapadamy na ciężkie choroby autoimmunologiczne” – podkreślał Olle Kämpe, przewodniczący Komitetu Noblowskiego przy Instytucie Karolinska.
Gen, który trzyma odporność w ryzach
Kolejny przełom w tej historii nastąpił w 2001 r. Mary E. Brunkow z Institute for Systems Biology w Seattle oraz Fred Ramsdell z firmy Sonoma Biotherapeutics w San Francisco badali wówczas mysi szczep wyjątkowo podatny na choroby autoimmunologiczne. Odkryli, że przyczyną jest mutacja w genie, który nazwali Foxp3. Wkrótce potem ustalili, że analogiczna mutacja u ludzi prowadzi do ciężkiej choroby, znanej jako IPEX (ang. Immune dysregulation, polyendocrinopathy, enteropathy, X-linked).
Dwa lata później Sakaguchi połączył te wątki, dowodząc, że gen Foxp3 kontroluje rozwój komórek regulatorowych T, które sam zidentyfikował wcześniej. Te „strażnicze” komórki nadzorują inne limfocyty i zapobiegają temu, by układ odpornościowy nie skierował swojej siły przeciw własnym tkankom.
Od autoagresji do terapii
Odkrycia tegorocznych laureatów ukształtowały współczesne rozumienie tzw. obwodowej tolerancji immunologicznej – czyli drugiej linii kontroli odporności, działającej poza grasicą.
Wprowadziły też zupełnie nowe podejście do leczenia. Dzięki nim powstały terapie oparte na modulacji aktywności komórek regulatorowych T:
- w onkologii – próby ich wyciszenia pozwalają pobudzić odporność do walki z nowotworem;
- w chorobach autoimmunologicznych – ich aktywacja może powstrzymać destrukcję własnych tkanek;
- w transplantologii – ich wykorzystanie może pomóc uniknąć odrzutu przeszczepu.
Kilka z takich terapii znajduje się już w fazie badań klinicznych.
Pionierzy równowagi
Mary E. Brunkow – biolog molekularna z Institute for Systems Biology (Seattle, USA), współautorka odkrycia genu Foxp3.
Fred Ramsdell – immunolog, współzałożyciel i dyrektor naukowy Sonoma Biotherapeutics (San Francisco, USA).
Shimon Sakaguchi – profesor Uniwersytetu w Osace (Japonia), pionier badań nad komórkami regulatorowymi T.
Ich prace, jak podkreśla Komitet Noblowski, nie tylko poszerzyły wiedzę o tym, dlaczego większość z nas nie choruje na autoimmunologiczne zapalenie własnych tkanek, ale też wskazały, jak tę równowagę można wykorzystać w medycynie przyszłości.
Źródło:
The Nobel Assembly at Karolinska Institutet, Press release for the Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025, 6 October 2025.
https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release