Nagroda Parnasa dla zespołu prof. Andrzeja Dziembowskiego
Polscy naukowcy odkryli, że nowe enzymy TENT5 są niezbędne do powstawania komórek rozrodczych. Za badania opublikowane w Nature Communications otrzymali Nagrodę im. J.K. Parnasa
Prof. Andrzej Dziembowski z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie wraz ze swoim zespołem został uhonorowany przez Polskie Towarzystwo Biochemiczne. Nagroda im. Jakuba Karola Parnasa przyznawana jest za najlepszą polską pracę badawczą w dziedzinie biochemii. Uroczystość wręczenia odbyła się podczas otwarcia Kongresu BIO2025 w Poznaniu.
Enzymy ważne dla płodności
Nagrodzona praca, zatytułowana „TENT5-mediated polyadenylation of mRNAs encoding secreted proteins is essential for gametogenesis in mice”, opisuje rolę enzymów TENT5 w procesie powstawania plemników i komórek jajowych u myszy. Badacze wykazali, że brak działania tych enzymów prowadzi do bezpłodności.
Enzymy TENT5 działają na cząsteczki mRNA – swoiste „instrukcje” potrzebne komórkom do produkcji białek. Dodają do nich fragment zwany ogonem poli(A), który stabilizuje mRNA i ułatwia syntezę białek.
Okazało się, że TENT5 szczególnie wpływają na mRNA odpowiedzialne za wytwarzanie białek niezbędnych do dojrzewania komórek rozrodczych, m.in. ZP3 (tworzącego ochronną otoczkę jajeczka) oraz GDF9 (regulującego rozwój komórek jajnika).
Eksperymenty na myszach pokazały, że brak TENT5C lub TENT5D powoduje bezpłodność samców, brak TENT5B i TENT5C prowadzi do obumarcia komórek jajowych u samic, a brak TENT5A skutkuje obniżoną płodnością.
Nawet nadmiar działania enzymów okazał się niekorzystny. Myszy z nadaktywnym TENT5B miały nieprawidłowo rozwinięte komórki jajowe i również były bezpłodne.
Szersze znaczenie odkrycia
Wyniki badań są istotne nie tylko dla zrozumienia procesów rozrodu. Mechanizm opisany przez zespół prof. Dziembowskiego może odnosić się także do innych sytuacji, w których komórki produkują białka przeznaczone do „wysyłki” poza komórkę. Należą do nich również syntetyczne mRNA wykorzystywane w szczepionkach, np. przeciw COVID-19.
Badacze sugerują, że enzymy TENT5 mogą zwiększać wydajność produkcji takich białek. To otwiera drogę do nowych zastosowań – od terapii leczenia niepłodności po rozwój nowoczesnych szczepionek i terapii mRNA.
Jakub Karol Parnas (1884-1949), patron nagrody, był jednym z najwybitniejszych polskich biochemików. Współodkrył główne etapy rozkładu cukrów w komórkach – tzw. szlak Embdena-Meyerhofa-Parnasa, który do dziś opisuje podręcznikowy mechanizm pozyskiwania energii z glukozy.
Źródła
- Michał Brouze, Agnieszka Czarnocka-Cieciura, Olga Gewartowska i in., TENT5-mediated polyadenylation of mRNAs encoding secreted proteins is essential for gametogenesis in mice, Nature Communications 15, 5331 (2024). DOI: 10.1038/s41467-024-49479-4
- Polskie Towarzystwo Biochemiczne, Kongres BIO2025: https://www.bio2025.pl
Biografia Jakuba Karola Parnasa: Wikipedia
Badacze sugerują, że enzymy TENT5 mogą zwiększać wydajność produkcji takich białek. To otwiera drogę do nowych zastosowań – od terapii leczenia niepłodności po rozwój nowoczesnych szczepionek i terapii mRNA.