Wodny gad, który około 240 mln lat temu polował w płytkich wodach na terenie dzisiejszego Śląska, jest jednym z najdziwniejszych zwierząt, jakie kiedykolwiek występowały na Ziemi. Mógł osiągać do siedmiu metrów długości, z czego mniej więcej połowę stanowiła szyja

W Miedarach paleontolodzy znaleźli około tysiąca kości tanystrofów, pochodzących od co najmniej 25 osobników. To największe znane skupisko szczątków tych zwierząt na świecie. Tanystrofy należały do archozauromorfów – wielkiej grupy gadów, do której dziś zaliczamy krokodyle i ptaki, a w przeszłości także dinozaury i pterozaury.  Wśród archozauromorfów pełne przystosowanie do życia w wodzie należało do rzadkości. Przez wiele lat naukowcy wyobrażali więc sobie tanystrofa jako zwierzę lądowe, które wyciągało szyję nad wodę, by łowić ryby. Anatomia Tanystropheus conspicuus jest jednak tak niezwykła, że paleontolodzy wciąż spierają się, jak właściwie funkcjonowało to zwierzę. Nie jest nawet jasne, czy potrafiło chodzić po lądzie.

Długie szyje nie były w prehistorii niczym niezwykłym. Miały je chociażby plezjozaury, morskie gady znane z sylwetki przypominającej popularne wyobrażenia potwora z Loch Ness. – Tanystrof jest wyjątkowy, bo osiągnął tak długą szyję nie dzięki dużej liczbie kręgów, lecz dlatego, że w toku ewolucji istniejące kręgi stawały się coraz dłuższe. Najmniejsze znalezione w Miedarach kręgi szyjne mają około pięciu centymetrów, a najdłuższe – aż 40 – wyjaśnia dr Adam Rytel z Instytutu Paleobiologii PAN.

Dziś coraz więcej dowodów przemawia za wodnym trybem życia tego zwierzęcia. Szczątki tanystrofów znajdowano przede wszystkim w osadach powstałych w środowiskach wodnych. Ich czaszki miały też cechy przydatne podczas polowania pod wodą, w tym wysunięte do przodu zęby, które ułatwiały chwytanie śliskiej zdobyczy.

CZYTAJ TAKŻE Anatomia powrotu. Dlaczego natura wciąż powtarza ten sam eksperyment? Jak gady opanowały pradawne morza i dlaczego ewolucja powtarza podobne rozwiązania?

Tysiąc kości ze śląskiej kopalni

Tanystrof był znany nauce od XIX wieku, ale przez długi czas polski gatunek Tanystropheus conspicuus pozostawał zagadką. Paleontolodzy dysponowali jedynie pojedynczymi kośćmi. Więcej kompletnych szkieletów znaleziono w szwajcarsko-włoskim Monte San Giorgio, lecz tam zostały one spłaszczone przez nacisk skał. Sytuację zmieniły wykopaliska w Miedarach koło Tarnowskich Gór, prowadzone od 2014 roku przez Instytut Paleobiologii PAN i Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. – Znaleźliśmy coś, co do tej pory nigdzie nie występowało: stanowisko, na którym tanystrof jest dominującym czworonogiem – opowiada Rytel. – W pozostałej części basenu środkowoeuropejskiego, który sięgał właściwie od Anglii po Litwę, tanystrofy zawsze były rzadkie.

W Miedarach kości zachowały swój pierwotny, trójwymiarowy kształt. Są rozrzucone i wymieszane, ale pozwalają odtworzyć anatomię niemal całego szkieletu. Rytel poświęcił im doktorat, opisując kolejne elementy i tworząc swego rodzaju atlas, który pomoże paleontologom rozpoznawać podobne kości znajdowane w innych miejscach. Wśród znalezisk są również kości czaszki – pierwsze tego rodzaju szczątki tanystrofa odkryte poza Monte San Giorgio. Dzięki nim naukowcy mogą dokładniej odtworzyć wygląd głowy i ustalić, czym polski gatunek różnił się od swoich krewnych.

Po co drapieżnikowi kilkumetrowa szyja?

Dlaczego wodny drapieżnik potrzebował aż tak długiej szyi? Dzisiejsze żyrafy wykorzystują ją do sięgania po liście wysoko nad ziemią, a czaple – do błyskawicznego chwytania ryb. Możliwe, że tanystrofy polowały w inny sposób, wykorzystując swoją niezwykłą budowę do urządzania zasadzek. – Jeśli odsunąć źródło drgań w wodzie od ofiary, zmniejsza się szansa, że wyczuje zagrożenie. Głównym źródłem tych drgań jest tułów – wyjaśnia dr Rytel.

Badacz przypuszcza, że tanystrof polował przede wszystkim za pomocą wzroku. Miał stosunkowo duże oczy, więc prawdopodobnie wypatrywał ofiary, a następnie ostrożnie się do niej zbliżał. W ostatniej fazie ataku szyja mogła pomagać mu błyskawicznie wysunąć głowę do przodu. – Jestem zwolennikiem hipotezy, że poruszał się dość wolno. Gdy zauważał zdobycz, powoli się do niej przysuwał. Jeżeli odciągał szyję do tyłu, mógł potem wypuścić ją do przodu i chwycić zdobycz – wyjaśnia.

Taki atak mógł być skuteczny dzięki zębom wysuniętym do przodu. Wiemy, że ryby i głowonogi znajdowały się w menu tanystrofów. Ich szczątki znaleziono w jamach brzusznych skamieniałych osobników z Monte San Giorgio. Długa szyja miała jednak również wady. Znane są dwa okazy tanystrofów, u których szyje zostały najprawdopodobniej odgryzione przez drapieżniki.

Śląsk sprzed 240 milionów lat

Dzisiejsze Miedary trudno skojarzyć z tropikalną zatoką, ale około 240 milionów lat temu właśnie takie warunki tak panowały. Znajdował się tu płytki zbiornik morski, którego linia brzegowa przesuwała się wraz ze zmianami poziomu morza. W wodach żyły ryby, rekiny, płazy i gady. Silne sztormy przemieszczały szczątki martwych zwierząt po dnie, rozrzucając kości. Później zasypywał je osad, który z czasem zamieniał się w skałę.

Dlaczego akurat tanystrofów było tam tak dużo? Odpowiedź może kryć się w charakterze samego zbiornika. Tanystrofy prawdopodobnie najlepiej radziły sobie w płytkich, przybrzeżnych wodach. Miedary mogły być dla nich szczególnie dogodnym miejscem do życia i zdobywania pokarmu. – Tanystrofy prawdopodobnie były ograniczone do stref przybrzeżnych. I właśnie taką płytkomorską strefę znaleźliśmy w Miedarach – wyjaśnia dr Rytel.

Czy tanystrof w ogóle potrafił chodzić?

Mimo dużej liczby kości paleontolodzy wciąż nie potrafią rozstrzygnąć jednego z najprostszych pytań: jak właściwie poruszał się tanystrof? Przednie kończyny zwierzęcia były wyraźnie krótsze od tylnych. To dość nietypowe w porównaniu z wieloma innymi zwierzętami przystosowanymi do życia w wodzie. Nie wiadomo, czy tanystrof napędzał się przede wszystkim tylnymi kończynami, czy też wykorzystywał ruchy tułowia i ogona.

CZYTAJ TAKŻE Ludzie PAN. Prof. Zatoń i tajemnice zapisane w skałach Co skamieniałości zdradzają o życiu zwierząt sprzed milionów lat?

Jeszcze trudniej odpowiedzieć na pytanie, czy tanystrofy wychodziły na ląd. Ich przednie kończyny były stosunkowo delikatne, a budowa kości wskazuje, że podpieranie nimi wielkiego ciała mogło sprawiać zwierzętom poważne trudności. – Na pewno nie poruszały się po lądzie dobrze. Kości z Miedar również o tym świadczą – mówi dr Rytel.

Jeżeli tanystrofy składały jaja, musiały przynajmniej okazjonalnie docierać na brzeg. Być może jednak były żyworodne, podobnie jak niektóre inne wymarłe gady morskie. Na razie brakuje dowodów, które pozwoliłyby rozstrzygnąć tę kwestię.

Dr Rytel przygotowuje kolejne analizy dotyczące między innymi ruchomości szyi. Jej niezwykła konstrukcja, składająca się z ekstremalnie wydłużonych kręgów i żeber, mogła pozwalać na inny zakres ruchów niż u współczesnych zwierząt. 

Źródło:

Rytel, A. (2026). Tanystropheus still conspicuous: an osteological redescription of the first tanystropheid. https://doi.org/10.4202/app.01314.2025

• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi