Najstarsze zatrute groty strzał odkryte w Afryce Południowej

Zatrute strzały były elementem łowiectwa ludzi już 60 tys. lat temu. Wskazuje na to analiza kamiennych grotów z południowej Afryki, na których zachowały się chemiczne ślady roślinnej trucizny. Badanie opublikowane w  Science Advances dostarcza pierwszego bezpośredniego dowodu użycia toksyn w broni myśliwskiej w środkowym plejstocenie i znacząco zmienia wiedzę o rozwoju technologii łowieckich Homo sapiens

Analizowane zabytki to kwarcowe mikrolity – niewielkie kamienne ostrza uznawane za groty strzał lub ich elementy tnące. Pochodzą ze stanowiska Umhlatuzana Rock Shelter w prowincji KwaZulu-Natal, jednego z kluczowych stanowisk paleolitycznych regionu. Zespół badaczy wybrał do analiz dziesięć mikrolitów z widocznymi pozostałościami substancji organicznych.

Na pięciu z nich wykryto toksyczne alkaloidy: buphandrynę i epibuphanizynę. Są to związki charakterystyczne dla roślin z rodziny amarylkowatych, rodzimych dla południowej Afryki. Najbardziej prawdopodobnym źródłem był wyciąg z cebuli rośliny Boophone disticha, znanej lokalnie jako gifbol i wykorzystywanej jako trucizna łowiecka.

Trucizny w paleolicie. Najstarszy bezpośredni dowód

Dotychczasowe hipotezy dotyczące użycia trucizn przez ludzi w paleolicie opierały się głównie na pośrednich przesłankach: kształcie narzędzi, śladach zużycia czy porównaniach etnograficznych. Tym razem badacze dysponują bezpośrednim dowodem w postaci związków chemicznych zachowanych na powierzchni kamiennych grotów.

Sven Isaksson, archeolog z Uniwersytetu Sztokholmskiego, w rozmowie z Science News podkreśla, że to „najstarsze znane zatrute groty strzał i najstarszy bezpośredni dowód użycia trucizny w łowiectwie”. Wcześniej podobne znaleziska datowano na okres nie starszy niż 7 tys. lat, co oznacza przesunięcie chronologii stosowania tej technologii o ponad 50 tys. lat.

Aby potwierdzić interpretację wyników, badacze porównali mikrolity z Umhlatuzany z pozostałościami na strzałach z XVIII w., zebranych w południowej Afryce przez szwedzkiego przyrodnika Carla Petera Thunberga. W obu przypadkach wykryto te same alkaloidy, co pozwoliło wykluczyć przypadkowe zanieczyszczenie i potwierdzić celowe użycie roślinnej trucizny.

Polowanie wymagające planowania

Zatrute strzały nie były bronią natychmiastowo śmiercionośną. Trucizny stosowane w południowej Afryce działały z opóźnieniem, stopniowo osłabiając ofiarę. Polowanie nie kończyło się więc w momencie trafienia zwierzęcia, lecz wymagało długotrwałego śledzenia i przewidywania jego zachowania.

Taki sposób polowania wskazuje na złożone planowanie oraz rozwinięte zdolności poznawcze. Autorzy badania piszą, że skuteczność trucizny zależała od czasu, dawki oraz reakcji organizmu ofiary. Oznacza to, że paleolityczni łowcy musieli rozumieć zależności między działaniem substancji a późniejszym stanem zwierzęcia.

Wiedza praktyczna i ewolucja poznawcza

Analizy mikroskopowe wykazały, że co najmniej jeden z mikrolitów był osadzony poprzecznie, a ślady uszkodzeń są zgodne z jego użyciem jako elementu pocisku. Kamienne groty, substancja klejąca i toksyczny składnik tworzyły spójny system technologiczny.

Autorzy podkreślają, że nie była to wiedza teoretyczna, lecz proceduralna – oparta na doświadczeniu. Wymagała rozpoznania odpowiedniej rośliny, pozyskania z niej trucizny, jej przygotowania oraz skutecznego połączenia z bronią myśliwską. Tego typu praktyki uznawane są za jeden z kluczowych wskaźników rozwoju poznawczego wczesnych Homo sapiens.

Badacze zachowują ostrożność w interpretacjach. Nie wiadomo, czy wiedza o truciznach była przekazywana nieprzerwanie przez dziesiątki tysięcy lat, czy też odkrywana niezależnie w różnych okresach. Chemiczny ślad zachowany na grotach z Umhlatuzany jednoznacznie pokazuje jednak, że już 60 tys. lat temu ludzie posługiwali się zaawansowanymi strategiami łowieckimi opartymi na planowaniu i dogłębnej znajomości środowiska.

Źródła:

Isaksson, S., Högberg, A., Lombard, M. (2026). Direct evidence for poison use on microlithic arrowheads in Southern Africa at 60,000 years ago. Science Advances, 12(2). https://doi.org/10.1126/sciadv.adz3281

Metcalfe, T. (2026, 7 stycznia). 60,000-year-old poison arrowheads show early humans’ skillful hunting. Science News.

• aktualności
• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki humanistyczne i społeczne