Gdy Polska podnosiła się ze zniszczeń wojennych, potrzebowała nie tylko nowych budynków, szkół i instytucji. Potrzebowała także wiedzy: o gospodarce, rolnictwie, glebie, przemyśle, pracy i społeczeństwie. Trzeba było zrozumieć, jak działa kraj, który właśnie próbował ułożyć się na nowo

Kobierty, które tworzyły pierwsze pokolenie Polskiej Akademii Nauk, nie zajmowały się tematami pobocznymi. Natalia Gąsiorowska-Grabowska badała historię przemysłu i robotników, Jadwiga Lekczyńska pracowała nad hodowlą roślin i jakością nasion, a Jadwiga Marszewska-Ziemięcka należała do pionierek mikrobiologii gleby. Ich dziedziny dobrze pokazują, czym miała być nauka w kraju po katastrofie wojny: narzędziem rozumienia, odbudowy i organizowania życia społecznego.

Historia bez królów i bitew

Natalia Gąsiorowska-Grabowska zajmowała się tym, co przez długi czas rzadko trafiało do głównego nurtu historii: fabrykami, górnictwem, hutnictwem, przemysłem, robotnikami i ekonomicznymi podstawami życia społecznego. Interesowało ją nie tylko to, kto sprawował władzę, lecz także to, jak pracowano, produkowano i budowano materialne zaplecze państwa.

Jej własna biografia prowadzi przez kilka epok polskiej historii. Studiowała w Heidelbergu, Paryżu i we Lwowie, gdzie obroniła doktorat. Przed wojną wykładała w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Podczas okupacji uczestniczyła w tajnym nauczaniu, a po Powstaniu Warszawskim została wywieziona do pracy przymusowej w berlińskich zakładach Osram.

Po wojnie znalazła się w Łodzi w jednym z najważniejszych nowych ośrodków akademickich. Kierowała Instytutem Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego, była rektorką Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, a w połowie lat 40. została pierwszą kobietą w Polsce z tytułem profesora zwyczajnego historii.

W Akademii uczestniczyła w organizowaniu Instytutu Historii PAN i przewodniczyła jego Radzie Naukowej. Nie była więc wyłącznie autorką prac naukowych. Brała udział w tworzeniu instytucji, które miały porządkować i prowadzić badania historyczne w powojennej Polsce.

Od jakości nasion zależały zbiory

Jadwiga Lekczyńska pracowała w świecie mniej efektownym, ale dla powojennego państwa równie ważnym. Jej dziedziną była hodowla roślin, nasiennictwo i agrotechnika. W kraju, który musiał zwiększać produkcję żywności, poprawiać jakość materiału siewnego i odbudowywać zaplecze rolnictwa. Nie były to sprawy techniczne z marginesu nauki.

Lekczyńska studiowała ogrodnictwo i biologię. Przed wojną brała udział w pracach nad programami nauczania dla szkół rolniczych i odbywała podróże naukowe po Europie. Po wojnie kierowała Państwowymi Zakładami Hodowli Roślin, a później organizowała Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin.

Instytutem kierowała przez niemal dwie dekady. Równocześnie wykładała w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Pracowała między innymi nad hodowlą buraka cukrowego, selekcją ziemniaków i przygotowaniem nasion do siewu.

Jej biografia dobrze pokazuje, jak blisko nauka stykała się wtedy z codziennymi potrzebami kraju. Od badań nad roślinami zależało nie tylko to, co działo się w laboratoriach i na poletkach doświadczalnych, ale także jakość produkcji rolnej.

Życie ukryte w glebie

Jadwiga Marszewska-Ziemięcka zajmowała się światem, którego nie widać gołym okiem: bakteriami, obiegiem azotu, żyznością gleby i procesami, od których zależą plony. Dziś łatwiej zrozumieć znaczenie takich badań. W czasach, gdy tworzyła swoje najważniejsze prace, mikrobiologia gleby dopiero budowała swoją pozycję jako jedna z dziedzin potrzebnych nowoczesnemu rolnictwu.

Studiowała biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Doktorat poświęciła występowaniu azotobaktera w polskich glebach. Później pracowała we Francji z Sergiuszem Winogradskim, jednym z twórców nowoczesnej mikrobiologii środowiskowej. Habilitację uzyskała za pracę dotyczącą mikrobiologii gleby.

Od początku lat 30. była związana z Państwowym Instytutem Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Zorganizowała tam Dział Mikrobiologii Rolnej i kierowała nim przez wiele lat. Badała mikroorganizmy wiążące azot oraz procesy zachodzące w glebie i nawozach organicznych.

Była także autorką podręczników akademickich. W czasie okupacji działała w strukturach Armii Krajowej jako sekretarz komendanta Obwodu Puławskiego AK. Po wojnie uczestniczyła w tworzeniu Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Tak jak Gąsiorowska-Grabowska i Lekczyńska, łączyła pracę badawczą z organizowaniem zaplecza dla nauki.

Nie na marginesie

Biografie Natalii Gąsiorowskiej-Grabowskiej, Jadwigi Lekczyńskiej i Jadwigi Marszewskiej-Ziemięckiej prowadzą przez różne dziedziny, ale układają się w spójną opowieść o tym, czego potrzebowała powojenna Polska. Historii rozumiejącej przemysł i społeczeństwo. Rolnictwa opartego na badaniach. Wiedzy o glebie, bez której trudno myśleć o żywności i plonach.

Ich obecność w pierwszym pokoleniu Polskiej Akademii Nauk nie oznaczała, że świat nauki był już równy i otwarty. Był nadal silnie męski, hierarchiczny i pełen barier. Ale te trzy badaczki nie stały obok najważniejszych spraw swojej epoki. Pracowały dokładnie tam, gdzie nauka stykała się z odbudową kraju: przy przeszłości gospodarczej, produkcji żywności i życiu ukrytym w glebie.

• Polska Akademia Nauk