Streszczenie:
Tsunami to potężne fale wywołane nagłym przemieszczeniem wody, najczęściej w wyniku trzęsienia ziemi, osuwiska, erupcji wulkanu lub zjawisk pogodowych. Mogą przemieszczać się przez całe oceany i powodować katastrofalne skutki na wybrzeżach, prowadząc do ogromnych strat w ludziach i infrastrukturze. Przykładem jest tsunami na Oceanie Indyjskim w 2004 roku, które zabiło blisko 230 000 osób. Dzięki systemom monitoringu i badań naukowych rozwijane są metody wczesnego ostrzegania oraz sposoby ograniczania skutków tsunami. Kluczowa jest również edukacja społeczna w zakresie rozpoznawania wczesnych oznak zagrożenia.
Co to jest tsunami?
Tsunami to seria fal powstałych na skutek gwałtownego i dużego przemieszczenia wody w oceanie. Najczęściej przyczyną są silne trzęsienia ziemi pod dnem morskim lub w jego pobliżu, ale tsunami mogą również powstać w wyniku osunięć ziemi, aktywności wulkanicznej, niektórych zjawisk pogodowych oraz uderzeń meteorytów.
Tsunami rozchodzą się promieniście od miejsca powstania, mogą przemieszczać się przez całe baseny oceaniczne, wokół wysp, do zatok, cieśnin i w górę rzek. Po dotarciu do wybrzeża mogą powodować niebezpieczne powodzie i silne prądy przybrzeżne, które wpływają na żeglugę, działalność portową oraz mogą utrzymywać się przez wiele godzin lub dni.
Jak powstaje tsunami?
Około 80% znanych tsunami jest wywoływanych przez trzęsienia ziemi. Takie zdarzenia sejsmiczne powodują przemieszczenie powierzchni Ziemi, co prowadzi do przesunięcia znajdującej się nad nią wody. To przesunięcie wywołuje fale, które rozchodzą się szybko we wszystkich kierunkach.
Jednak nie każde trzęsienie ziemi powoduje tsunami. Aby tak się stało, musi być ono odpowiednio silne i zlokalizowane na tyle blisko dna morskiego, by wywołać pionowy ruch dna oceanu. Wzrost lub opadanie dna powoduje odpowiedni ruch wody. Kluczowe znaczenie ma: zakres przemieszczenia dna, rozległość obszaru (związana z długością trwania trzęsienia) oraz głębokość wody w miejscu zdarzenia.
Jak osuwiska wywołują tsunami?
Tsunami mogą powstać również wtedy, gdy osuwisko wpada do wody i ją wypiera (osuwisko nadwodne) albo przemieszcza się pod wodą (osuwisko podwodne). Fale generowane przez osuwiska są zależne od ilości materiału skalnego, prędkości jego ruchu i głębokości. Takie fale mogą być bardzo gwałtowne w pobliżu źródła, ale tracą energię szybciej niż te wywołane przez trzęsienia ziemi.
Większość osuwisk generujących tsunami jest wywoływana przez trzęsienia ziemi, choć do ich powstania mogą doprowadzić też inne czynniki, takie jak grawitacja, wiatr czy nadmierne opady deszczu.
Czym jest meteotsunami?
Meteotsunami to fale podobne do tsunami, ale wywoływane przez zakłócenia ciśnienia atmosferycznego związane z gwałtownymi zjawiskami pogodowymi – burzami, szkwałami i frontami sztormowymi. Fale powstają nad oceanem lub dużym zbiornikiem wodnym, a następnie są wzmacniane przez ukształtowanie dna (płytką platformę kontynentalną, zatoki itp.).
Meteotsunami mogą osiągać wysokość 1,8 metra lub więcej i występują na całym świecie – od Wielkich Jezior, przez Zatokę Meksykańską, wybrzeże Atlantyku po Morze Śródziemne i Adriatyckie.
Ich identyfikacja jest trudna, ponieważ ich charakterystyka jest bardzo podobna do klasycznych tsunami. Często mylone są z wiatrowym spiętrzeniem fal (storm surge) lub zjawiskiem sejszy (oscylacje poziomu wody). Trudno je przewidzieć, ale naukowcy NOAA pracują nad rozpoznawaniem warunków atmosferycznych sprzyjających ich powstawaniu.
Gdzie występują tsunami?
Tsunami mogą wystąpić na każdym wybrzeżu – oceanicznym, jeziornym, a nawet rzecznym – i o każdej porze roku. Nie ma „sezonu” na tsunami. Najczęściej zdarzają się w rejonach o dużej aktywności sejsmicznej, szczególnie wokół tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia. Jednak każde aktywne uskokowe pęknięcie przechodzące przez zbiornik wodny może potencjalnie spowodować tsunami.
Nazwa „fala pływowa” jest myląca i niezalecana przez oceanografów, ponieważ tsunami nie mają związku z pływami. Choć tsunami podczas przypływu mogą wyrządzić większe szkody, ich mechanizm powstawania jest zupełnie inny.
Tsunami w historii
Tsunami, choć rzadkie, mogą być śmiertelnie niebezpieczne. W historii ludzkości fale te zabiły setki tysięcy ludzi i spowodowały szkody liczone w setkach miliardów dolarów. Badanie przeszłych tsunami pozwala lepiej zrozumieć ich przyczyny i skutki oraz poprawiać systemy wczesnego ostrzegania.
Tsunami na Oceanie Indyjskim w 2004 roku
Jednym z najbardziej katastrofalnych przypadków w historii było trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,1, które miało miejsce 26 grudnia 2004 r. u wybrzeży Indonezji. Najbardziej ucierpiało miasto Aceh, położone najbliżej epicentrum. Tsunami, które uderzyło tuż po trzęsieniu, zabiło około 130 000 osób w samej Indonezji. Łącznie w 11 krajach zginęło niemal 230 000 ludzi, co czyni to jedno z najbardziej śmiercionośnych kataklizmów w historii.
Monitoring i systemy ostrzegania
NOAA (Narodowa Administracja Oceaniczna i Atmosferyczna) monitoruje oceany i wykrywa tsunami za pomocą systemów sejsmografów, boi i satelitów. Główne centra ostrzegania – NTWC i PTWC – wysyłają ostrzeżenia o możliwym tsunami, które mogą obejmować alerty regionalne, informacje o tsunami czy też zalecenia ewakuacyjne. Szybkość reakcji i współpraca z lokalnymi służbami ratunkowymi są kluczowe dla skuteczności ostrzegania.
Przeciwdziałanie skutkom tsunami i przyszłe badania
Nowe technologie i badania mają na celu nie tylko wcześniejsze wykrywanie tsunami, ale także lepsze zrozumienie ich powstawania i rozchodzenia się fal. Prace nad modelowaniem komputerowym, pomiarami dna oceanicznego oraz rozwijaniem lokalnych systemów ostrzegania są nieustannie prowadzone.
Nie tylko alerty: naucz się rozpoznawać oznaki nadchodzącego tsunami
Zanim dotrze oficjalne ostrzeżenie, mogą pojawić się sygnały wskazujące na nadchodzące tsunami:
- silne trzęsienie ziemi w pobliżu,
- nagłe cofnięcie się wody z linii brzegowej,
- głośny, przypominający ryk dźwięk zbliżającej się fali.
Znajomość tych znaków może uratować życie.
Niniejsze streszczenie odnosi się do artykułu The science behind tsunamis