Nie tylko kobiety żyją dłużej. Dlaczego niektóre samice wygrywają w wyścigu o długowieczność

Nowe badanie obejmujące ponad tysiąc gatunków ssaków i ptaków pokazuje, że różnice długości życia między płciami są zakorzenione w ewolucji

Kobiety na całym świecie żyją średnio kilka lat dłużej od mężczyzn. Choć różnica ta zmniejsza się dzięki postępom medycyny, wciąż pozostaje zadziwiająco trwała. Skąd się bierze? Zespół kierowany przez naukowców z Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology w Lipsku postanowił poszukać odpowiedzi nie w socjologii, lecz w ewolucji.

Badacze przeanalizowali dane dotyczące 1176 gatunków ssaków i ptaków, porównując długość życia samców i samic zarówno w ogrodach zoologicznych, jak i w środowisku naturalnym. Wykorzystali informacje z globalnej bazy Species360 ZIMS, obejmującej miliony rekordów z całego świata. To największe porównanie tego rodzaju, jakie kiedykolwiek przeprowadzono.

Samice ssaków wygrywają

Wśród ssaków przewaga jest wyraźna. W przypadku 72 proc. gatunków samice żyły przeciętnie o 12 proc. dłużej niż samce. U ptaków obserwowano odwrotny trend – w 68 proc. gatunków to samce cieszyły się średnio o 5 proc. dłuższym życiem.

Zależność utrzymywała się nawet w ogrodach zoologicznych, gdzie zwierzęta są chronione przed drapieżnikami, chorobami i głodem. „To pokazuje, że różnice między płciami mają głębsze, biologiczne źródła” – wyjaśniają autorzy publikacji w Science Advances.

Jednocześnie zespół zauważył liczne wyjątki. Ptaki drapieżne, jak myszołowy czy jastrzębie Harrisa, łamią regułę: samice są większe i żyją dłużej. Podobnie jest u kapibar i kawii, dużych gryzoni z Ameryki Południowej.

Odwrotny trend obserwuje się natomiast u golca piaskowego (Heterocephalus glaber) i kretoszczura damaraskiego (Fukomys damarensis). W analizach z ogrodów zoologicznych samce tych gatunków żyły przeciętnie dłużej niż samice – jednak to efekt uśredniania danych dla całych kolonii. W naturze jedynie królowa, czyli jedyna rozmnażająca się samica, może dożyć nawet 20–30 lat i żyje znacznie dłużej niż reszta osobników.

W koloniach obserwowanych w zoo dominują tzw. robotnicy, wśród których samce często przeżywają dłużej – prawdopodobnie dzięki mniejszemu stresowi społecznemu i stabilniejszej pozycji w grupie. W rzeczywistości więc to królowe samic są najdłużej żyjącymi osobnikami, choć statystyka populacyjna może sugerować przewagę samców.

„Niektóre gatunki pokazały coś odwrotnego niż oczekiwany wzorzec” – mówiła w rozmowie z ScienceDaily dr Johanna Stärk z Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, dodając: „Na przykład u wielu ptaków drapieżnych samice są jednocześnie większe i dłużej żyją niż samce. Chromosomy płci mogą być więc tylko częścią opowieści”.

Chromosomy i strategie

Jednym z możliwych wyjaśnień jest tzw. hipoteza heterogametyczności. W gatunkach, gdzie jedna z płci ma dwa różne chromosomy płciowe (XY u samców ssaków, ZW u samic ptaków), ta właśnie płeć żyje krócej. Posiadanie dwóch identycznych chromosomów (XX lub ZZ) zapewnia lepszą ochronę przed szkodliwymi mutacjami.

Analiza potwierdziła ten wzorzec w ogólnym zarysie, ale ujawniła też liczne odstępstwa. To oznacza, że geny odpowiadają tylko za część różnic – reszta wynika z doboru płciowego i strategii rozrodczych.

Wielu samców inwestuje ogromne zasoby w zdobycie partnerki – rozwijają okazałe poroża, kolorowe pióra albo po prostu większe ciało. Zwiększa to ich sukces rozrodczy, ale skraca życie. Badacze potwierdzili, że w gatunkach niemonogamicznych, gdzie konkurencja o partnerów jest ostra, samce żyją krócej.

Wśród ssaków z systemem poligynicznym, promisorycznym czy poligynandrycznym przewaga samic wynosiła średnio 15 procent. W monogamicznych różnice niemal zanikały. U ptaków obserwowano odwrotny trend – w monogamicznych gatunkach, takich jak wiele wróblowych, to samce żyły dłużej.

Drugim istotnym czynnikiem okazała się opieka nad potomstwem. W gatunkach, w których to samice poświęcają więcej czasu i energii na wychowanie młodych, przewaga długości życia samic była większa. W długowiecznych gatunkach, jak naczelne, może to stanowić przewagę ewolucyjną – dłuższe życie matek zwiększa szanse potomstwa na przetrwanie.

Życie w zoo nie zrównuje płci

Aby oddzielić wpływ genów od wpływu środowiska, naukowcy porównali długość życia zwierząt dzikich i trzymanych w ogrodach zoologicznych. W zoo różnice między płciami były mniejsze, ale nie znikały całkowicie – u ssaków samice nadal żyły dłużej, u ptaków zaś samce.

W populacjach dzikich przewagi były jeszcze wyraźniejsze: u ssaków o połowę silniejsze, u ptaków nawet pięciokrotnie. To pokazuje, że środowisko – drapieżnictwo, choroby czy trudne warunki – może wzmacniać biologiczne różnice, ale ich nie tworzy.

Ludzie w kontekście ewolucyjnym

Naukowcy uwzględnili również dane z populacji ludzkich: Szwedów z XVIII i XXI w., współczesnych Japończyków oraz łowców-zbieraczy Hadza i Ache. We wszystkich tych grupach kobiety żyły dłużej, choć przewaga była mniejsza niż u naszych najbliższych krewnych – szympansów i goryli.

Zdaniem badaczy to skutek słabszego doboru płciowego u ludzi – mniejszego dymorfizmu płciowego i niższego poziomu rywalizacji między samcami. Jednocześnie poprawa warunków życia zmniejszyła ryzyko zgonu przy porodzie, co zwiększyło długość życia kobiet, ale nie odwróciło trendu.

„Człowiek dobrze wpisuje się w ogólny wzorzec ssaków: dłużej żyją samice” – podsumowuje dr Stärk. – „Wyniki sugerują, że różnice między płciami w długości życia mają głębokie, ewolucyjne korzenie i nie znikną, nawet jeśli warunki życia się wyrównają”.

Zrozumieć długowieczność

Badanie, którego współautorami było 15 ośrodków z całego świata, pokazuje, jak silnie różnice biologiczne między płciami są wpisane w strategię przetrwania gatunku. Z punktu widzenia biologii starzenia to dowód, że płeć jest jednym z kluczowych czynników kształtujących długość życia – obok środowiska i stylu życia.

Wyniki mają też praktyczne znaczenie: pomagają planować ochronę i hodowlę gatunków zagrożonych, w których proporcje płci i opieka rodzicielska mogą decydować o przetrwaniu populacji.

Źródła:

1. Johanna Staerk i in., Sexual selection drives sex difference in adult life expectancy across mammals and birds, Science Advances, 1 października 2025, DOI: 10.1126/sciadv.ady8433.
   
2. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, Why women live longer than men, explained by evolution, ScienceDaily, 28 października 2025.
   

• Nauki medyczne